تحلیل فعالیت زمین ساختی حوضه آبخیز فرحزاد از طریق شاخص های ژئومورفیک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی/ مدیریت محیطی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشیار گروه ژئومورفولوژی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی

چکیده

بخش هایی از پوسته زمین در عهد حاضر دارای حرکات زمین ساختی هستند و در آینده نیز مستعد بروز خطر خواهند بود. از این رو، اشکال ژئومورفولوژیکی در برابر فعالیت های زمین ساختی بسیار حساس بوده و در اثر این حرکات تغییر می کنند. ارزیابی فعالیت های زمین ساختی با استفاده از برخی از شاخص های کمی، نقش مهمی را در شناخت این فعالیت ها داشته و به تفسیر وضعیت زمین ساختی مناطق کمک می نماید. در این پژوهش از شاخص های شیب طولی رودخانه(SL)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن(VF)، عدم تقارن حوضه زهکشی(AF)، تقارن توپوگرافی معکوس(T)، نسبت شکل حوضه(BS) و پیچ و خم رودخانه(S) برای تعیین میزان فعالیت زمین  ساختی حوضه آبخیز فرحزاد در شمال شهر تهران استفاده شده است. این حوضه با وسعتی معادل 8/35 کیلومترمربع، یکی از زیرحوضه های محدوده کوهستانی شمال این  شهر می باشد که با توجه به وقوع فرایندهای دامنه ای(از جمله لغزشی و ریزشی)، مکان مناسبی برای ارزیابی فعالیت نسبی زمین  ساخت به حساب می آید. رودخانه فرحزاد این حوضه از ارتفاعات خاوری امامزاده داوود سرچشمه می گیرد. روش تحقیق بر پایه روش تحلیلی استوار است. ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش شامل نقشه های توپوگرافی و زمین شناسی منطقه مورد مطالعه، تصویر ماهواره ای و سامانه اطلاعات جغرافیایی در قالب نرم افزار ARC GIS 10 می باشد. همچنین، نتایج کمی بدست آمده طی چندین مرحله کار میدانی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج بدست آمده از این پژوهش نشان می دهد که منطقه مورد مطالعه براساس شاخص های SL، VF، AF، T، SMF، EU، FDو S از لحاظ زمین‌ ساختی در وضعیت فعال و تنها بر اساس شاخص BSدر حالت نیمه فعال قرار دارد. تحلیل این کمیت ها در مجموع نشانگر فعال بودن این حوضه در عهد حاضر می باشد و حوضه براساس شاخص IATدر کلاس 1 قرار می گیرد. این نتایج با شواهد ژئومورفولوژیکی از جمله وقوع زمین لغزش در منطقه نیز مطابقت دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analyzing the tectonic activity of Farahzad basin through geomorphic indicators

نویسندگان [English]

  • Reza Mansouri 1
  • Amir Safari 2
1 Ph.d student in Geomorphology and environment management, earth science faculty, Shahid Beheshti University
2 Associate professor in Geomorphology, Geography faculty Kharazmi University
چکیده [English]

 Parts of the earth's crust have tectonic motions in the present time and will be susceptible to danger in the future. Therefore, geomorphologicforms are very sensitive to the tectonic activities and change by this movements. The assessment of tectonic activities using some quantitative indicators plays an important role in identifying these activities and helpsto interpret the tectonic condition of the areas
Research Methodology: In this research, indices such as Stream length gradient index (SL), Valley floor-valley height ratio (VF), Asymmetric factor (AF), Topographic inversion symmetry (T), Drainage basin shape ratio (BS), and meanders of  rivers (S)have been used to determine the tectonic activities in Frahzad basin in north of Tehran metropolis. The research method is based on the analytical method. The Physical and conceptual tools used in this research include the topographic and geological maps of the study area, satellite images and GIS software in the form of ARC GIS 10. Also, the quantitative results obtained during several stages of fieldwork were evaluated
Discussion and Results: This basin, with an area of 35.8 kilometersis one of the sub-basins of the mountainous area in north of Tehran city which is considered to be an appropriate place to evaluate the relative tectonic activity due to the occurrence of the foothill processes (mainly sliding and falling). Farahzad River of this basin comes from the eastern heights of Imam ZadehDavood.
Conclusion: The results of the research indicate that the Farahzad basin is in active status based on the SL, VF, AF, T, SMF, EU, FD and S indices, and is only in Semi-active status based on the BS index.
The analysis of these quantities in general indicate the activity of this basin in the present time and the basinis classified in Class 1 based on the IAT(Index of relative active tectonics)index. These results are consistent with geomorphological evidences including landslide occurrence in the region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tectonic
  • Farahzad basin
  • Tehran metropolis
  • landslide
  • geomorphic indicators

1. جداری عیوضی، ج (1378)؛ «ژئومورفولوژی ایران»، انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.

2. خادمی، م (1389)؛ «محاسبه و تفسیر برخی شاخص های ریخت زمین ساختی پیرامون گسل ترود، جنوب دامغان»، مجله علوم زمین، شماره 75، صص 56-47.

3. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح کشور(1361)، نقشه توپوگرافی 50000/1 تجریش.

4. سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور(1367)، نقشه زمین شناسی 100000/1 تهران.

5. سازمان فضایی کشور، تصویر ماهواره ای ETM+ تهران.

6. سلیمانی، ش (1378)؛ «رهنمودهایی در شناسایی حرکات تکتونیکی فعال و جوان با نگرشی بر مقدمات دیرینه لرزه شناسی»، مؤسسه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، چاپ اول.

7. شریفی نجف آبادی، ر، معیری، م، غیور، ح. ع، صفایی، ه، سیف، ع (1389)؛ «بررسی و تحلیل شواهد ژئومورفیک زمین ساخت در حوضه رودبار از سرشاخه های دز»، پژوهش های جغرافیای طبیعی، شماره 73، صص 36-21.

8. صفاری، ا.، و منصوری، ر.، (1392)؛ «ارزیابی نسبی فعالیت‌های زمین‌‌ساختی بخش علیای حوضه آبخیز کنگیر (ایوان غرب) با استفاده از شاخص‌های ژئومورفیک»، مجله جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای، شماره 7، صص 50-35.

9. گورابی، الف و نوحه گر، الف ( 1386)؛ «شواهد ژئومورفولوژیکی تکتونیک فعال حوضه آبخیز درکه»، پژوهش های جغرافیایی، شماره 60، صص 196-177.

  1. مددی، ع، رضایی مقدم، م. ح، رجایی، ع. ا (1383)؛ «تحلیل فعالیت های نئوتکتونیک با استفاده از روش های ژئومورفولوژی در دامنه های شمالغربی تالش( باغرو داغ)»، پژوهش های جغرافیایی، شماره 48، صص 138-123.
  2. وزارت جهاد کشاورزی( آبخیزداری)، گزارش طرح جامع تهران( هیدرولوژی، اقلیم و زمین شناسی)، 1382، تهران.
    1. Azor, A., Keller, E.A., Yeats, R.S., (2002), “Geomorphic indicators of active fold growth: South Mountain-Oak Ridge Ventura basin, southern California”, Geological Society of America Bulletin 114. 745-753.
    2. Berberian, M., Yeatz, R. S., (2001), “Contribution of archeological data to studies of earthquake history in the Iranian Plateau”, Journal of Structural Geology 23, 563-584.
    3. Bull, W.B., (1978), “Geomorphic Tectonic Classes of the South Front of the San Gabriel Mountains, California. U.S.”, Geological Survey Contract Report, 14-08-001-G-394, Office of Earthquakes, Volcanoes and Engineering, Menlo Park, CA.
    4. Bull, W.B., McFadden, L.D., (1977), “Tectonic geomorphology north and south of the Garlock fault, California. In: Doehring, D.O. (Ed.)”, Geomorphology in Arid Regions. Proceedings of the Eighth Annual Geomorphology Symposium. State University of New York, Binghamton, pp. 115-138.
    5. Burbank, D.W., Anderson, R.S., (2001), “Tectonic Geomorphology”, Blackwell Science. Chen, Y.C., Sung, Q., Chen, K.Y., (2003), “Along – strike Variations of Morphotectonic Fetures in the Western Foothills of Taiwan”, Geomorphology, 56, 109-137.
    6. Cannon, P.J., (1976), “Generation of explicit parameters for a quantitative geomorphic study of Mill Creek drainage basin”. Oklahoma Geology Notes 36 (1), 3–16.
    7. Duglas W.burbank, Robert S. Anderson (2001), “Tectonic Geomorphology”, Blackwell Science, Ltd.
    8. EL Hamdouni, R.E., Irigaray, C., Fernandez, T., Chacon, J. , Keller E.A., (2008), “Assessment of Relative Active Tectonic, South West Border of the Sierra Nevada (Southern Spain)”, Geomorphology, 96, 150-173.
    9. Hare, P.W., Gardner, T.W., (1985), “Geomorphic indicators of vertical neotectonism along converging plate margins, Nicoya Peninsula, Costa Rica. In: Morisawa, M., Hack, J.T. (Eds.)”, Tectonic Geomorphology. Proceedings of the 15th Annual Binghamton Geomorphology Symposium. Allen and Unwin, Boston, MA, pp. 123–134
    10. Keller, E.A., Pinter, N., (1996), “Active, Tectonics: Earthquaqe, Uplift and Landscape, Prentice Hall Publication”, London.
    11. Keller, E.A., Pinter, N., (2002), “Active Tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape. Prentice Hall”, New Jersey.
    12. Molin, P., Pazzaglia, F.J., Dramis, F., (2004), “Geomorphic expression of active tectonics in a rapidly-deforming forearc, sila massif, Calabria, southern Italy”, American Journal of Science 304, 559–589.
    13. Ramirez- Herrera, M.T., (1998) “Geomorphic Assessment of active tectonic in the Acambay Graben”, Mexican Volcamic belt Earth Surface and landforms 23,317-322.
    14. Silva, P.G., Goy, J.L., Zazo, C., Bardajm, T., (2003), “Fault generated mountain fronts in Southeast Spain: geomorphologic assessment of tectonic and earthquake activity”, Gemorphology 250, 203–226
    15. Wells, S.G., Bullard, T.F., Menges, T.M., Drake, P.G., Karas, P.A., Kelson, K.I., Ritter, J.B.,Wesling, J.R., 1988. Regional variations in tectonic geomorphology along segmented convergent plate boundary, Pacific coast of Costa Rica. Geomorphology 1, 239-265
    16. Keller, E. A., 1986-Investigation of active tectonic: use of surficial Earth processes. In: Wallace, R. E. (Ed), Active tectonics, Studies in Gephysics. National Academy Press, Washington, DC, pp. 136-147.