مکانیابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران با رویکرد پدافند غیرعامل در مناطق مرزی - مطالعه موردی: شهرستان بانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد ژئومورفولوژی، گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز

2 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، گروه برنامه ریزی روستایی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی- دانشگاه تبریز

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد برنامه ریزی آمایش سرزمین، دانشگاه تبریز

10.22131/sepehr.2021.246149

چکیده

در ﺳﺎلﻫﺎی اﺧﻴﺮ اﺣﺪاث ﭘﺎﻳﮕﺎهﻫﺎی ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﺤﺮان در دﺳﺘﻮر ﻛﺎر ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﻴﺸﮕﻴﺮی و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﺤﺮان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻳﻜﻲ از ﻣﻮارد ﻗﺎﺑﻞﺗﻮﺟﻪ ﻗﺒﻞ از اﺣﺪاث اﻳﻦ ﭘﺎﻳﮕﺎهﻫﺎ، ﺑﺮرﺳﻲ و اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻜﺎن ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای اﺳﺘﻘﺮار اﻳﻦ ﻧﻮع ﻛﺎرﺑﺮیها اﺳﺖ. ﻣﻜﺎﻧﻲﻛﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺤﺮاﻧﻲ، ﻣﺤﻠﻲ اﻳﻤﻦ ﺑﺮای ﭘﺎﻳﮕﺎه ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﺟﻬﺖ ﻛﺎراﻳﻲ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﭘﺎﻳﮕﺎه ﻣؤﺛﺮ و ﻣﻔﻴﺪ واﻗﻊ ﺷﻮد. موقعیت جغرافیایی شهرستان بانه که در همسایگی کشور عراق قرار دارد و مسائل مربوط به مخاطرات طبیعی (زمینشناسی، اقلیمی و غیره) و غیرطبیعی (سیاسی - امنیتی) دست به دست هم داده تا اصول پدافند غیرعامل بهویژه مهمترین بخش آن که مکانیابی مراکز پایگاههای پشتیبانی مدیریت بحران میباشد، در این منطقه مرزی مورد توجه قرار گیرد. از اینرو، هدف ﭘﮋوﻫﺶ حاضر ﻣﻜﺎنﻳﺎﺑﻲ ﭘﺎﻳﮕﺎهﻫﺎی ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﺤﺮان در شهرستان بانه است.دادهها با تکیه بر مطالعات کتابخانهای و بررسی اسناد و توزیع پرسشنامه بین کارشناسان، گردآوری شده است. معیارهای پژوهش نیز به دو دستهی طبیعی و انسانی (انسان ساخت) دستهبندی شدهاند و شامل زیرمعیارهای ارتفاع، شیب، جهت شیب، پوشش گیاهی، لیتولوژی،فاصله از گسل، فاصله از رودخانه، بارش، فاصله از شهر و روستا، راههای ارتباطی، جایگاههای سوخت، مراکز درمانی، مراکز امدادی، مراکز نظامی و انتظامی، فضاهای باز و فاصله از مرز بینالمللی با کشور عراق میباشند. برای تجزیه و تحلیل پرسشنامه از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و برای پردازش دادهها از نرمافزارهای Expert Choice و Arc GIS استفاده شد. ضریب اهمیت هر یک از معیارها نیز در نرمافزار Arc GIS با مدل AHP-FUZZY تجزیه و تحلیل شده و نهایتاً نتایج بهصورت مکانی و در قالب نقشه ارائه شد. نتایج پژوهش نشان میدهد، در مکانیابی پایگاههای پشتیبانی مدیریت بحران، معیارهای طبیعی وزن کمتری نسبت به معیارهای انسانی بهدست آوردهاند. در ضمن، زیرمعیارهای نزدیکی به مراکز درمانی، بیشترین وزن (0.151) و پوشش گیاهی و جهت شیب کمترین وزن (0.016) را به خود اختصاص دادند. از نظر مکانیابی نیز، بیشترین مساحت شهرستان بانه، وضعیت مناسبی را برای استقرار پایگاههای پشتیبانی مدیریت بحران ندارد و مناسبترین مکان، مناطق میانی شهرستان میباشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Site selection for disaster management and support bases in border areas from the perspective of passive defense - Case study: Baneh County

نویسندگان [English]

  • Fariba Karami 1
  • Hossein Karimzadeh 2
  • Mohamad Javad Ahmadi 3
1 Professor in Geomorphology- University of Tabriz
2 Assistant professor in geography and rural planning- University of Tabriz
3 Master of Land use planning, University of Tabriz
چکیده [English]

Extended Abstract
Introduction
Recently, Disaster Mitigation and Management Organization of Iran has focused on construction of disaster management and support bases. To reach such an aim, it is necessary to investigate different areas and select an appropriate geographical location for this type of land use. The selected location must be safe in critical conditions and make the base as efficient as possible. Accurate site selection is a necessary step towards prevention, preparedness and dealing with various disasters. Selecting an appropriate location for these bases is extremely important in their relief operations. Thus, the bases must be properly accessible while having a strong structure unthreatened by any risk. Disaster management measures are based on information analysis and take advantage of geographical information tools for spatial analysis. Geographic Information System (GIS) can be used in all stages of disaster management. Geographic information system is a very useful tool for implementation of logical models, decision making about land use allocation, selection of the most suitable site, evaluation of suitable options and finally reaching an integrated choice. Geographical location of Baneh in vicinity of Iran-Iraq border, and related natural hazards (geological, climatic, and etc.) and unnatural threats (political-security) have made passive defense and especially site selection for disaster management and support bases a crucial issue in this border area. Therefore, the present study seeks to select the best possible site for disaster management and support bases in Baneh.
 
Materials and Methods
Data have been collected through library research and questionnaires distributed among experts. Research criteria have also been classified into natural and unnatural (man-made) categories which include altitude, slope, slope direction, vegetation, lithology, distance from fault line, distance from river, climatic factor (precipitation), link roads, distance from city, distance from village, gas stations, health centers, relief agencies, military and police stations, open spaces and distance from the international Iran-Iraq border. Analytic Hierarchy Process (AHP) was used to analyze the questionnaires and Expert Choice and Arc GIS software were used for data processing. The importance coefficient of the criteria were analyzed in Arc GIS software using AHP FUZZY model and the final results were presented in the form of a map.
Results
Results indicate that unnatural (man-made) criteria received a higher weight as compared to natural criteria. Among these criteria, vicinity to health centers received the highest weight (0.151), while vegetation and slope direction received the lowest weight (0.016). ​​Baneh generally lacks a proper situation for the construction of disaster management and support bases except for the cities in the middle of the county.
 
Conclusion
Due to the occurrence of various natural disasters and unnatural (human) threats in the border areas of the country including the county of Baneh which have affected the security of the region by their serious damages and high death tolls, it is necessary to focus on passive defense in site selection for disaster management and support bases in these areas. Results indicated that quick and easy access from bases to health centers and relief agencies, link roads, police stations and proximity to cities have the highest priority in site selection for disaster management and support bases. Other desirable passive defense criteria include distance from Iran-Iraq border and distance from fault lines. The final map shows unacceptable situation of the county in terms of disaster management bases. Except for cities located in the middle of this county such as Baneh, Buin, Armardeh and Kanisour, other cities lack a proper situation for construction of these bases. Such a situation results in higher vulnerability of these areas in probable disasters. Therefore, it is necessary to adopt short-term and practical programs along with important and effective criteria of passive defense to find the most optimal sites for disaster management and support bases in Baneh County.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Site Selection
  • Disaster management Bases
  • Passive defense
  • AHP-FUZZY Model
  • Bane County
1- ابراهیمی، علوی، مشکینی؛ محمد، سیدعلی، ابوالفضل (1396) الگوی پراکنش فضایی و سامان‌دهی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با استفاده از تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM) و تحلیل‌های GIS (مطالعه موردی: منطقه 18 شهر تهران)، فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، شماره 13 ، صفحات 69 - 44.
2- ادیبی، ظریفی؛ ابوذر، فرشته (1392) جایگاه و نقش پدافند غیرعامل با رویکرد جغرافیای استان خوزستان، فصلنامه دانش انتظامی استان خوزستان، شماره 5 ، صفحات 146 - 119.
3- حسینی سیاه‌گلی، سلیمانی‌راد، حیدری‌فر؛ مهناز، اسماعیل، محمد رئوف (1399) تحلیل مکانی کاربری‌های شهر کرمانشاه با دیدگاه پدافند غیرعامل در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، دوره 29، شماره 114، صفحات 194 - 185.
4-  رجبی، گندمی؛ آزیتا، محمد مهدی (1395) مکانیابی سوله‌های مدیریت بحران در سطح منطقه یک شهرتهران، فصلنامه جغرافیا، سال چهاردهم، شماره 15، صفحات 160 - 139.
5- رحیمی، افشاری‌پور؛ محمد، نوشین (1396)، جانمایی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با استفاده از تکنیک AHP و GIS (مطالعه موردی شهر بابک)، مجله مخاطرات محیطی، دوره هفتم، شماره 16، صفحات 65 - 88.
6- زندمقدم، محمدرضا (1397) بررسی مکان‌گزینی پایگاه‌های مدیریت بحران منطقه 11 شهرداری تهران، فصلنامه علمی- پژوهشی نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال دهم، شماره چهارم، صفحات 314 - 296.
7-  سایت استانداری کردستان (1397)، www.ostan-kd.ir
8- سایت سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، (1397). www.tdmmo.tehran.ir
9- سند آمایش استان کردستان، 1395
10- سعیدی، قزونیه؛ علی، محمودرضا (1398) مکانیابی و طراحی پناهگاه‌های دومنظوره شهری با رویکرد پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهر کرمانشاه)، فصلنامه پدافند غیرعامل، سال هشتم، شماره 1 (پیاپی29)، صفحات 58 - 45.
11- شجاع‌عراقی، تولایی، ضیائیان؛ مهناز، سیمین، پرویز(1390) مکانیابی بهینه پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی منطقه 6 شهرداری تهران) مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال سوم، شماره دهم، صفحات 60 - 41.
12- فرمانداری شهرستان بانه (1397)www.baneh.gov.ir
13- قیصری، احدنژاد، آهار؛ حدیثه، محسن، حسن (1394) مکانیابی فضاهای شهری چندمنظوره ایمن در مواقع بروز بحران با به‌کارگیری روش شاخص همپوشانی وزنی (مطالعه موردی: بافت قدیم شهر کرمانشاه)، فصلنامه امداد و نجات، سال هفتم، شماره 1، صفحات 50 - 35.
14-  متش‌بیرانوند، سعیده (1395) مکانیابی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با توجه به اصول پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز)، فصلنامه علمی ترویجی پدافند غیرعامل، سال هفتم، شماره - 26، صفحات 89 - 73.
15- محمدی، سعیدی، منوچهری؛ سعدی، مهدی، سوران (1398) تحلیل و پهنه‌بندی فضایی وضعیت استقرار نواحی روستایی مرزی با تأکید بر اصول پدافند غیرعامل مطالعه موردی: روستاهای شهرستان مریوان، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر) دوره 28، شماره 110، صفحات 239 - 225.
16- منوچهری، طیب‌نیا؛ سوران، هادی (1394). تحلیلی بر پایداری روستاهای بخش خاوومیرآباد شهرستان مریوان در برابر بحران‌های طبیعی و انسانی، فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره شانزدهم، صفحات 37 - 21.
17- نوریان، اسفندی؛ فرشاد، سعید (1394) تحلیل اولویت مکانی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران زلزله برمبنای استاندارد طبقه‌بندی زمین مرجع کاربری‌ها با استفاده از روش تاپسیس، مدیریت بحران، شماره هشتم، صفحات 72 - 55.
18- Erden, T., Coşkun, M. 2010. Multi-criteria site selection for fire services: the interaction with analythic hierarchy process and geographic information system, Natural Hazards and Earth System Sciences, 10,2127-2134.
19- Hosseini, S. A., Machyani, H., (2015). Locating Sites for Temporary Accommodation and Food Storage Silos in the event of a Crisis in Rasht City-Iran. Journal of Materials and Environmental Science, pp.2825-2835.
20- Milenkoviç, M., Kekic, D. 2016. using gis in emergency management, international scientific conference on ict and e-business related  research,doi: 10.15308/Sinteza-2016-202-207.
21- Ogrodniczak, M., Ryba, J., 2017. The implementation of the GIS tools in crisis management, World Scientific News (WSN)72, 211-218.
22- Şahin,T., Ocak, S., Top, M., 2019. Analytic hierarchy process for hospital site selection, Health Policy and Technology, 8,42-50.
23- Salamati Nia, S. P., Kulatunga1, U., Udeaja, Ch., Valadi, S., 2018. implementing GIS to improve hospital  efficiency in natural disasters,The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences, Volume XLII-3/W4, GeoInformation For Disaster Management (Gi4DM), 18–21 March 2018, Istanbul, Turkey.
24- Soltani, A., Balaghi Inaloo, R. Rezaei, M., Shaer, F., Akbari Riyabi, M.2019. Spatial analysis and urban land use planning emphasising hospital site selection: a case study of Isfahan city,Bulletin of Geography. Socio-economic Series, 43: 71-89.