آینده پژوهی در بافت فرسوده شهری - مطالعه موردی: ناحیه یک، منطقه 9 شهر تهران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

10.22131/sepehr.2019.35637

چکیده

محله‌‌‌هایی که در گذشته اغلب در هسته مرکزی شهرها جای داشتند و زمانی از غنای فرهنگی برخوردار بودند، اکنون با معضلی به نام «بافت فرسوده و ناکارآمد» روبه‌‌رو هستند. در جهان معاصر با پیشرفت سریع علم و تکنولوژی، سیستم برنامه‌‌ریزی شهری نیز با دگرگونی‌‌هایی مواجه شده است و آثار آنها می‌‌تواند جهت پیشرفت شهر چالش برانگیز باشد. برنامه‌‌ریزی شهری که قبلاً مبتنی بر سیستم سنتی بوده است، امروزه به نظر می‌‌رسد از توان و پاسخگویی لازم جهت اصلاح و حل مشکل بافت‌‌های فرسوده برخوردار نیست. بنابراین، رویکرد «آیندهپژوهی» با شناسایی فرصتها و تهدیدهای آینده این بافتها، به ما کمک میکند تا از فرصتهای آینده به بهترین شکل بهره بگیریم و از پیامدهای منفی بافتهای فرسوده شهری تا حد امکان جلوگیری نماییم.
از این رو، انگیزه و هدف پژوهش حاضر شناخت متغیرهای کلیدی مؤثر جهت کاهش بافت‌‌های فرسوده و بررسی روابط بین متغیرها و نحوه اثرگذاری بر همدیگر در افق 1416 بوده است. فرآیند حاکم بر این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و نوع روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است. ماهیت داده‌‌ها کیفی بوده و روش گردآوری داده‌‌ها و اطلاعات به صورت کتابخانه‌‌ای، اسنادی و پیمایشی است. انجام محاسبه‌‌های پیچیده و تجزیه و تحلیل داده‌‌ها مبتنی بر روش تحلیل آثار متقابل و استفاده از نرم‌‌افزار تحلیلی میکمک می‌‌باشد. نتایج تحقیق نشان می‌‌دهد، کلیدی‌‌ترین متغیرهای راهبردی جهت کاهش بافت فرسوده ناحیه یک منطقه 9 به ترتیب بیشترین تأثیرگذاری «تغییر دولتها (روی کار آمدن دولت جدید هر چهار سال یکبار)»، «فقدان قانون خاص در ساماندهی بافت فرسوده»، «تعادلبخشی و تحقق عدالت اجتماعی»، «ضعف نگرش و دانش مدیران شهری» و «برپایی تشکل‌‌های محلی سازمان یافته و مستمر جهت ترغیب ساکنین به مشارکت» است. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Futures studies on urban worn-out texture Case Study: District 9 Area 1, Tehran Municipality

نویسندگان [English]

  • Hossein Hataminejad 1
  • Ahmad Pourahmad 2
  • Morteza Nosrati Heshi 3
1 Associate Professor, Department of Geography and urban planning, University of Tehran
2 Professor, Department of Geography and urban planning University of Tehran
3 Geography and urban planning graduate student at University of Tehran
چکیده [English]

Introduction
Neighborhoods that have once lied at the heart of cities and enjoyed cultural richness, now face a problem called "worn-out and inefficient urban texture". New needs emerged and old urban textures faced physical-spatial defects. On the one hand, physical decay, social and economic life in problematic and ineffective textures have exacerbated the deterioration of urban life quality and degraded urban ecosystems in old urban textures of Iran. On the other hand, with rapid scientific and technological advancement in the contemporary world, urban planning system has also undergone transformations and the effects of such changes can be challenging for the city progress. Today urban planning, previously based on traditional system, seems to lack the power and the ability to respond to and solve problems of worn-out urban textures. Therefore, by identifying the opportunities and threats of the future of these textures, ‘futures studies’ approach will help us to better utilize future opportunities and prevent the negative consequences of old urban textures as much as possible. Thus, the most important issue in studies focusing on the future of this part of urban context is the consideration of other factors, including human factors (residents, owners, beneficiaries, and stakeholders) and their contribution to the long-term planning process. The general purpose of futures research is to create awareness about the external environment in order to understand the gaps, trends, and developed technologies. In this way, we can improve the environment as much as possible.
 
Materials and Methods
The present study sought to identify the key variables in reducing worn-out urban texture and to examine the relationships between these variables and their influence on each other in the time horizon of 2037. Therefore, using environmental scanning technique (reviewing articles and other published resources, interviewing experts and monitoring conferences) and examining related literature, the initial and existing variables (160 variables) were extracted from the worn-out texture of the 9th district (1st area). The dominant process in this research is applied in terms of purpose, and descriptive-analytical in terms of research method. The nature of data is qualitative. Data were collected from library sources using documentary and survey methods. Since, it is very difficult and even impossible in some cases to manually calculate the cross-impact matrix, complex calculations and data analysis were performed based on the cross-impact analysis method, using Micmac analysis software.
 
Discussion and Results
Organizing two consultative workshops with experts and managers of worn-out texture, information and variables were integrated, resulting in 61 variables classified into six sub-categories of economic, social, cultural, managerial, legal and legislative, physical, and political. Thus, in order to extract the main factors affecting the reduction of worn-out textures of the area in the horizon of 2037, we entered each variables using Micmac software. Cross-impact analysis matrix (61*61) was created and the degrees of mutual influencing and impressionability were evaluated and ranked by experts and practitioners. In order to arrive at a reliable coefficient of the data validity, the number of iterations was increased up to 5 times to reach one hundred percent desirability and optimization of the matrix. By analyzing data using the software, research results indicate that key strategic and most influential variables for reducing worn-out texture in the 1st area of 9th district are "changes of the government " (the comingup of the new government every four years), "lack of specific laws regarding worn-out texture and their organization", "balancing and realizing social justice", "weakness of attitudes and knowledge in urban managers" and "establishment of organized and continuous local organizations to encourage residents to participate".
 
Conclusion
Based on the research findings, it can be concluded that only two key and strategic variables (i.e. "changes of the government in every four years" and "good urban governance”) in the 1st area of the 9th district of Tehran played a determinant and influential role. These were considered to be the key players in the system. Therefore, adopting a comprehensive and far-reaching approach to the future of worn-out textures seems to be vital and necessary.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Decay
  • Worn-out texture
  • Futures studies
  • Strategic variables
  • The 1st area of the 9th district of Tehran

1 - پدرام، عبدالرحیم، 1393، آینده‌پژوهی در یک نگاه، سازمان تحقیقات و مطالعات ناجا- معاونت توسعه مدیریت دانش، چاپ اول، تهران.

2 - پوراحمد، زارعی؛ احمد، جواد؛ تابستان 1394؛ سنجش کیفیت زندگی در قلمرو بافت فرسوده شهری (مطالعه موردی: منطقه 9 شهر تهران)، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال ششم، شماره بیست و یکم. صص 18- 1.

3 - پورتر، لیبی؛ شاو، کیت، 1392، کدام نوزایی شهری؛ ترجمه دکتر منوچهر طبیبیان، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، تهران.

4 - تایسدل، استیو؛ تنراک و هیث، تیم؛ 1390، باززنده‌سازی شهرها (رویکردی به محله‌های تاریخی)؛ ترجمه کرامت الله زیاری و قهرمان رستمی، انتشارات آراد کتاب، چاپ اول.

5 - تقوی، مصطفی، 1392، مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی: روش‌شناسی آینده‌پژوهی (جلد پنجم)، ناشر مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، چاپ اول.

6 - تیشه‌یار، ماندانا، 1391، آینده‌پژوهی در مطالعات استراتژیک، ناشر پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ دوم، تهران.

7 - جکسون، مایکل سی، 1393، تفکر سیستمی: کل‌گرایی خلاق برای مدیران ترجمه علی‌محمد احمدوند و غلام جاپلقیان، انتشارات جهان جام جم، تهران.

8 - حبیبی، مقصودی؛ سید محسن، ملیحه 1393، مرمت شهری، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هفتم، تهران.

9 - حبیبی، پوراحمد، مشکینی؛ کیومرث، احمد، ابوالفضل، 1391، بهسازی و نوسازی بافت‌های کهن شهری، انتشارات دانشگاه کردستان، چاپ سوم.

10 - خاکپور، امین، 1394، برنامه‌ریزی راهبردی سناریویی بافت‌های فرسوده شهری بر اساس رویکرد بازآفرینی شهری پایدار (مطالعه موردی: ناحیه جوادیه، منطقه 16 تهران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر فرشاد نوریان، دانشکده هنرهای زیبا، گروه شهرسازی، دانشگاه تهران.

11 - رسولی، بیات؛ لیلا، اشکان؛ تابستان 1394؛ تحلیل عناصر و کنش‌های فضایی به وجود آورنده بافت فرسوده شهر تهران، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی- فرهنگی، دوره چهارم، شماره 1، صص 240- 203.

12 - رهنما، حسینی؛ محمدرحیم، سید مصطفی؛ 1395؛ کاربرد نرم‌افزارهای آینده‌پژوهی در مطالعات شهری، انتشارات مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر مشهد، چاپ اول، مشهد.

13 - زارعی، جواد، 1392، سنجش کیفیت زندگی در قلمرو بافت فرسوده شهری، منطقه 9 شهرداری تهران ، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر حسین حاتمی‌نژاد، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.

14 - زالی، زمانی‌پور؛ نادر، مسعود؛ تابستان 1394، تحلیل سیستمی متغیرهای راهبردی توسعه منطقه‌ای در برنامه‌ریزی سناریومبنا (مورد مطالعه: استان مازندران)، فصلنامه آمایش سرزمین، دوره هفتم، شماره اول.

15 - زالی، نادر، 1392، آینده‌نگاری راهبردی در برنامه‌ریزی و توسعه منطقه‌ای، ناشر: پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول.

16 - زیاری، ربانی، ساعدموچشی؛ کرامت‌الله، طاها، رامین؛ 1396؛ آینده‌پژوهی: پارادایمی نوین در برنامه‌ریزی با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای (مبانی، مفاهیم، رویکردها و روش‌ها)، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، تهران.

17 - زیویار، عظیمی، فرجی ملائی؛ پروانه، آزاده، امین؛ 1393؛ برنامه‌ریزی و مدیریت نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی (ره)، چاپ، اول.

18 - سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران؛ 1394؛ آمارنامه شهر تهران 1393، انتشارات سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران، چاپ اول، تهران.

19 - سازمان نوسازی شهر تهران، 1389، ساختار مدیریت نوسازی شهر تهران.

20 - سازمان نوسازی شهر تهران، 1391، گزارش‌های آماری (1391- 1380).

21 - سند توسعه محلات، اسفند 1394، معاونت برنامه ریزی و توسعه شهری، منطقه 9 شهرداری تهران.

22 - شاه‌حسینی، پروانه، 1394، بررسی سیر تحول اسکان غیررسمی با تأکید بر ایران، انتشارات سمت، چاپ سوم، تهران.

23 - شماعی، پوراحمد؛ علی، احمد؛ 1392؛ بهسازی و نوسازی از دیدگاه جغرافیا، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم، تهران.

24 - شناسنامه جامع شهرداری منطقه 9 تهران، تابستان 1394، معاونت برنامه ریزی و توسعه شهری.

25 - طبیبیان، سید حسام‌الدین، 1393، آشنایی با مرمت ابنیه، انتشارات اول و آخر، چاپ چهارم، تهران. 

26- طوف‌زاده حقی، رسول، 1394، با زنده‌سازی و احیاء بافت‌های فرسوده شهری با رویکرد راهبردی (محله همت آباد شهر اصفهان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر محمدمهدی عزیزی، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران.

27 - عبدی، مهدیزادگان، جلالوندی؛ محمدعلی، سیما، مجید؛ 1391؛ مروری بر تجارب برخی کشورها در بهسازی و نوسازی بافت‌های شهری، انتشارات مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، چاپ اول.

28 - عسگری، زمان‌زاده، چاووشی؛ نقی، سهراب، کاظم؛ 1393؛ روش‌های تأمین مالی نوسازی مسکن در بافت‌های فرسوده شهری (مطالعه موردی: شهر تهران)، فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، سال سوم، شماره نهم، صص 130- 87.

29 - عنایت‌الله، سهیل، 1393، پرسش از آینده؛ ترجمه مسعود منزوی، انتشارات مؤسسه آموزشی-تحقیقاتی صنایع دفاعی، چاپ اول.

30 - عندلیب، علیرضا، 1392، اصول نوسازی شهری: رویکردی نو به بافت‌های فرسوده، انتشارات آذرخش، چاپ دوم، تهران.

31 - عیوض‌لو، داوود، 1391، بررسی نقش سرمایه اجتماعی در ساماندهی بافت‌های فرسوده شهری، منطقه 9 شهر تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر حسین حاتمی‌نژاد، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.

32 - فخرایی، کیقبادی؛ مرضیه، مرضیه؛ 1393؛ نگاهی به روش‌های آینده‌پژوهی: معرفی شش تکنیک مهم و پرکاربرد در آینده‌پژوهی، ناشر آینده‌پژوه، چاپ اول تهران.

33 - فرج‌پور، دودانگی، سلطان‌زاده؛ مریم، علیرضا، حسین؛ تابستان 1394؛ احیاء و سازماندهی بافت فرسوده شهری در راستای توانمندسازی زنان شهروند (موردپژوهی: اقدامات شهرداری تهران)، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 39.

34 - فرید، یدالله، 1392، جغرافیا و شهرشناسی، انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ نهم، تبریز.

35 - قربانی، رسول، تابستان 1394، اصول و مبانی برنامه‌ریزی شهری، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران.

36 - گلابچیکف، بادیانا، الگ، آنا؛ 1394؛ مسکن پایدار برای شهرهای پایدار: چارچوب سیاست‌گذاری برای کشورهای در حال توسعه ترجمه حسین حاتمی‌نژاد، سید محمد میرسیدی و اکرم شهیدی، انتشارات پاپلی، چاپ اول.

37 - گنجور، مهدی، 1393، امکان سنجی ساماندهی بافت فرسوده شهری (محله شبیری- جی تهران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر کرامت‌الله زیاری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.

38 - لطفی، سهند، 1390، تبارشناسی بازآفرینی شهری از بازسازی تا نوزایی، انتشارات آذرخش، چاپ اول، تهران.

39 - محمدی، رضویان، صرافی؛ کاوه، محمدتقی، مظفر؛ پاییز 1392؛  نقش دفاتر تسهیل‌گری در سرعت بخشی به شهرسازی مشارکتی در بافت‌های فرسوده شهری(موردپژوهی: منطقه 9 شهرداری تهران)، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال سوم، شماره 11، صص 54- 43.

40 - محمدی، رضویان، صرافی، غلام‌حسینی؛ کاوه، محمدتقی، مظفر، اسماعیل؛ پاییز 1393؛ شراکت بخش‌های عمومی- خصوصی در نوسازی بافت‌های فرسوده منطقه 9 شهرداری تهران، فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، سال هشتم، صص 127- 109.

41 - مرکز آمار ایران، بهمن 1391، نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان تهران.

42 - مروتی، لطیفی؛ نادر، غلامرضا؛ بهار 1391؛ عوامل اجتماعی مؤثر بر تمایل ساکنان بافت‌های فرسوده به نوسازی در محله امام‌زاده عبدالله، منطقه 9 شهر تهران، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 10.

43 - ناظمی، قدیری؛ امیر، روح الله؛ آینده‌نگاری از مفهوم تا اجرا، وزارت صنایع و معادن، انتشارات مرکز صنایع نوین، تهران.

44 - نظری، آسیابی؛ سلدا، محمود؛ 1394؛ بازآفرینی میدان‌های تاریخی از تئوری تا عمل، انتشارات طحان، چاپ اول، تهران.

45 - ویژه‌نامه جستار کیفیت در تجربه‌های بازآفرینی شهری، 1394، دفتر دوم، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، شرکت عمران و بهسازی شهری ایران، تهران.

46 - هاشمی، محمودزاده، یوسفی؛ سیدمهدی، امیر، فریبا؛1393، سناریونویسی در مدیریت بحران‌های طبیعی، انتشارات علم آفرین، چاپ سوم، تهران.

47. Amer, M., Daim, T. U., & Jetter, A. (2013). A review of scenario planning. Futures, 46, 23-40.

48. Andersen, A. D., & Andersen, P. D. (2014). Innovation system foresight. Technological Forecasting and Social Change, 88, 276-286.‏

49. Arch, A. F. (2014). Sustainable urban renewal: The Tel Aviv dilemma. Sustainability, 6(5), 2527-2537.‏

50. Asan, S. S., & Asan, U. (2007). Qualitative cross-impact analysis with time consideration. Technological Forecasting and Social Change, 74(5), 627-644.‏

51. Bañuls, V. A., López-Vargas, C., Tejedor, F., Turoff, M., & Ramírez-De la Huerga, M. (2016). Validating Cross-Impact Analysis in Project Risk Management. Proceedings of the ISCRAM 2016 Conference – Rio de Janeiro, Brazil.

52. Calof, J., Miller, R., & Jackson, M. (2012). Towards impactful foresight: viewpoints from foresight consultants and academics. foresight, 14(1), 82-97.‏

53. Dufva, M., Könnölä, T., & Koivisto, R. (2015). Multi-layered foresight: Lessons from regional foresight in Chile. Futures, 73, 100-111.‏

54. Godet, M., Durance, P., & Gerber, A. (2008). Strategic Foresight La Prospective Use and Misuse of Scenario Building, Paris, France.‏

55. Jahangiri, K., Eivazi, M. R., & Mofazali, A. S. (2017). The role of Foresight in avoiding systematic failure of natural disaster risk management. International Journal of Disaster Risk Reduction, 21, 303-311.‏

56. Łabędzka, J. (2016). Extraction of key variables for long-term trends using a modified cross-impact matrix. Problemy Eksploatacji, 55-63.‏

57. Magruk, A. (2011). Innovative classification of technology foresight methods. Technological and Economic Development of Economy, (4), 700-715.‏

58. Peter, M. K., & Jarratt, D. G. (2015). The practice of foresight in long-term planning. Technological Forecasting and Social Change, 101, 49-61.‏

59. Rhisiart, M., & Jones-Evans, D. (2016). The impact of foresight on entrepreneurship: The Wales 2010 case study. Technological Forecasting and Social Change, 102, 112-119.‏

60. Schatzmann, J., Schäfer, R., & Eichelbaum, F. (2013). Foresight 2.0-Definition, overview & evaluation. European Journal of Futures Research, 1(1), 1-15.

61. Slaughter, R. (2014).Future: All That Matters, Z. Sardar. Hodder and Stoughton, London (2013). Futures, 63, 158-159.‏

62. Sokolov, A., & Chulok, A. (2016). Priorities for future innovation: Russian S&T Foresight 2030. Futures, 80, 17-32.

63. Thurner, T. (2017). Introduction to the special issue: Science, Technology, and Innovation (STI) prospects for Russia. foresight, 19(2).‏

64. Wong, L. K. S., & Yu, P. H. F. (2015). Urban renewal and social sustainability: An exploratory study of the urban life of Wan Chai. SpringerPlus, 4(2), 1.‏

65. Zheng, H. W., Shen, G. Q., & Wang, H. (2014). A review of recent studies on sustainable urban renewal. Habitat International, 41, 272-279.‏