ارزیابی توان اکولوژیک با هدف توسعه گردشگری پایدار با بهره گیری از روش های WLC و فازی در محیط GIS - مطالعه موردی: شهرستان نیشابور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 استاد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.22131/sepehr.2020.47887

چکیده

گردشگری به عنوان یک قابلیت کم هزینه و در مقابل پرسود جهت دست یابی به توسعه پایدار برای هر کشوری تلقی می گردد. اما استفاده اصولی و بهینه از پتانسیل ها و توان های محیطی جهت توسعه گردشگری، در گرو شناخت قابلیت ها و توان های منطقه است تا بتوان ضمن استفاده اصولی از این توان ها از هدررفت  منابع جلوگیری نمود.  بنابراین هدف پژوهش حاضر، ارزیابی توان اکولوژیک و تأثیر آن بر توسعه گردشگری پایدار شهرستان نیشابور با استفاده از مدل هایWLC  و گامای فازی در محیط GISاست.  تنوع پارامترهای مورد مطالعه، استفاده از روش های ارزیابی چند معیاره (WLC)و فازی جهت ارزیابی توان گردشگری منطقه مورد مطالعه و مقایسه نتایج دو مدل با واقعیات منطقه را می توان از ویژگی های نوآوری مقاله به شمار آورد. در این تحقیق به منظور تهیه نقشه توان اکولوژیکی منطقه شش عامل توپوگرافی، اقلیم، منابع آب، پوشش زمین، عوامل کالبدی، منابع گردشگری و مخاطرات مورد بررسی قرار گرفت.  نقشه توان اکولوژیکی بر اساس این شش عامل و با روش های WLC  و عملگر گامای فازی با لانداهای  0.7،  0.8، و  0.9  در محیط GISتهیه گردید.  به منظور مقایسه دو روش توان سنجی جهت دقت تعیین توان ها، از ضریب کاپا استفاده شد.  نتایج ارزیابی نقشه ها نشان می دهد که شهرستان نیشابور دارای توان بسیار خوبی جهت توسعه گردشگری پایدار می باشد.  همچنین مقدار ضریب کاپا بدست آمده برای مدل WIC  برابر با   0.59  و برای گامای فازی با لانداهای  0.7،  0.8  و  0.9 به ترتیب برابر  0.84،  0.71  و  0.68 می باشد.  از این رو نتیجه حاصل نشانگر آن است که عملگر گامای فازی با لاندای  0.7  نسبت به سایر روش های مورد بررسی دارای مطلوبیت و تطابق بیشتری با واقعیت، برای توان سنجی منطقه جهت توسعه گردشگری پایدار می باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ecological capability evaluation with the aim of developing sustainable rural tourism using WLC and Fuzzy methods in GIS environment - Case study: Neyshabur County

نویسندگان [English]

  • Ali Akbar Anabestani 1
  • Hedayatollah Noori Zamanabadi 2
  • Masoumeh Mollanorozi 3
1 Professor in geography and rural planning, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Professor in geography and Rural Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
3 Ph.D Candidate in geography and rural planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Extended Abstract
Introduction
Evaluating the ecological capability is so important that if the selected land lacks the appropriate ecological potential for the implementation of a specific land use, implementing the plan (even if there is a socio-economic need for that specific land use) not only does not improve the environmental status of the region, but also causes more environmental damages. As an economic activity that somehowsells the natural and cultural heritage of different regions, and depends on the natural environment and its exploitation, tourism is one of the most important environmental potentials. Therefore, tourism is considered to be a path to sustainable development, which through its multidimensional nature not only meets the needs of tourists, but also creates major changes in the systemof the host society. Consequently, in order to achieve sustainability, tourismshould be planned in a way that it does not negatively affect the environment, economy and culture of the host societyand meets the needs of the current generation without overusing what also belongs to the next generations.
 Materials & Methods
The present studywas applied in nature and took advantage of a descriptive-analytical method to study the parameters in two main sub-sections.The first part included a library research performed with the aim of investigating related theoretical literature and the research background.The second part included some interviews and a field research performed for data collection. To evaluate the regional environmental capability and overlayingmaps in ArcGIS environment, Weighted Linear Combination (WLC) methodand Fuzzy operatorswere used. First, the final map of ecological capability for the development of sustainable rural tourism was analyzed and evaluated using WLC method based on highly appropriate, appropriate, limited appropriateness, inappropriate, and highly inappropriate classes. Then, fuzzy maps were produced with a gamma value of 0.7, 0.8 and 0.9 to obtain the tourism capacity of the region. And finally, the Kappa coefficient was used to compare the accuracy of classifications obtained from the WLC and fuzzy methods.
Results & Discussion
Findings indicate that with a weight of 0.33,tourism resources are the most important factor or capability in the development of sustainable rural tourism in Neyshabur County. The topography, with a weight of 0.192 is considered to be the second most important factor according to the experts and specialists. The third most important factor is the land cover with a weight of 0.138 and then, climate criteria with a weight of 0.117, hazards with a weight of 0.088, socioeconomic factors with a weight of 0.084 and water resources with a weight of 0.051 had the highest scores. Finally, the scores were applied to the GIS environmentusing the WLC method, and the final map of land capability for sustainable rural tourism in Neyshabur County was obtained.
Also, the statistical information obtained from the final map of land capability shows that 27.27% of the area is located in the very appropriate class, and31.76%is located in the appropriate class, while 22.23% and 4.28% of the region belongs to the highly inappropriate and inappropriate classes respectively.In the next step, tourism capacity maps of the region were prepared using a Fuzzy model with 0.7, 0.8 and 0.9 operators. The study area was divided into five categories: very high, high, medium, low and very low in terms of tourism capability.
The last and the most important step was to find the most accuratemap from those produced using AHP and fuzzy methods with different gamma values of 0.7, 0.8 and 0.9. To reach this aim, field observations and interviews with experts and specialists ofthe field were performed. Therefore, results obtained from the maps were compared with the experts’ opinions. Findings indicates that the operator with a gamma value of0.7 and a kappa coefficient of 0.84 is considered to bemore reliable than the operators with a gamma value of0.8, and 0.9 and AHP model. Thus, the 0.7 gamma operator is considered to bethe most suitable model for environmental capabilityassessmentin the region regarding tourism.
 Conclusion
Using natural capabilities and potentials is the most cost-effective and lucrative way to achieve sustainable development. Findings of the present studyindicated that the operator with a gamma value of 0.7 and a Kappa coefficient of 0.84 is considered to be the most suitable model for the assessmentof the region’senvironmental capability for the development of sustainable rural tourism and it is more reliable and appropriate than the AHP model and operators with a gamma value of 0.9 and 0.8.Finally, considering the capabilities and potentials of the Neyshabur County for the development of sustainable rural tourism, it is recommended to consider development of tourism in this county as the priority of rural development plans and to use the natural resources of the area especially in the appropriate and highly appropriate classesas a way to achieve sustainable tourism development of the county in the most cost-effective way. It is also suggested that with appropriate management, planning and using the ideas of academic researchers to improve the capabilities of theaverage class, we can make the most out of the potentials of this area to develop sustainable regional tourism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ecological capacity
  • development
  • Sustainable rural tourism
  • Neyshabur County
1.ابراهیمی مقدم، عباس نژاد؛ فهیمه، احمد؛ 1395؛ ارزیابی و پهنه ‌بندی خطر وقوع زمین لغزش استان کرمان با مدل ‌های فازی و AHP، زمین شناسی محیط زیست، سال ده، شماره 37، صص 44-25.
2.اکبری ‌قوچانی، فتاحی مقدم، آقاجانی، فتاحی مقدم؛ هدی، مهدی، حسین، محمدرضا؛ 1396، ارزیابی مکان‌ های مناسب برای اکوتوریسم با استفاده از تصمیم‌ گیری چند معیاره فازی در محیط GIS (مطالعه موردی:  شهرستان مشهد)، مجله فضای جغرافیایی، سال هفده، شماره 57، صص87-104.
3.ایلانلو، مقیمی، ثروتی، قهرودی تالی؛ مریم، ابراهیم، محمدرضا، منیژه؛  1389؛ پهنه‌ بندی خطر حرکات توده ‌ای با استفاده از روش منطق فازی حوضه آبریز سیرا، مجله چشم انداز جغرافیایی، سال پنجم، شماره 1، صص 25-13.
4.بزم‌آرا بلشتی، توکلی، جعفرزاده؛ مژگان، مرتضی، کاوه؛  1396؛ ارزیابی پهنه ‌های مناسب توسعه اکوتوریسم در مناطق حفاظت‌ شده -  مطالعه موردی:  منطقه حفاظت‌ شده خاییز، برنامه ‌ریزی و آمایش فضا، دوره  21، شماره 3، صص 118-95.
5.بهمن ‌پور، لقایی؛ هومن، حسنعلی، 1393؛ ارزیابی توان اکولوژیک سرزمین به ‌منظور توسعه گردشگری پایدار از طریق تلفیق سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش روی‌ هم گذاری لایه‌ها (IO) (مطالعه موردی:  شهرستان شاهرود)، فصلنامه پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره 1، شماره 1، صص 87-71.
6.تبریزی، زاهدی کلالی؛ نازنین، ابراهیم؛  1397؛ ارزیابی توان اکولوژیک و شناسایی مناطق مستعد توسعه اکوتوریسم پایدار با روش MCE و WLC (مورد مطالعه: شهرستان گرگان)، مجله فضای جغرافیایی، سال هجده، شماره 63، صص 223-207.
7.جوزی، رضایان، آقامیری؛ سیدعلی، سحر، کاوه؛ 1391؛ ارزیابی توان محیط زیستی منطقه حفاظت ‌شده ورجین به ‌منظور استقرار کاربری گردشگری با استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره مکانی (SMCEM)، علوم و تکنولوژی محیط ‌زیست، دوره چهاردهم، شماره 1، صص 96-83.
8.جوزی، ملک میرزایی؛ سیدعلی، فائزه؛  1390؛ ارزیابی توان اکولوژیکی شهرستان دهلران به ‌منظور استقرار کاربری توسعه اکوتوریسم با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، پنجمین همایش ملی بحران ‌های زیست ‌محیطی ایران و راهکارهای بهبود آن‌ ها، صص 11-1.
9.خسروبیگی، رضا؛  1390؛ سنجش و ارزیابی پایداری در مناطق روستایی با استفاده از تکنیک تصمیم ‌گیری چند متغیره- تاپسیس، فصلنامه پژوهش ‌های روستایی، شماره 2، صص 185-151.
10.خورشیددوست، عادلی؛ علی‌محمد، زهرا؛  1388؛ استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی برای یافتن مکان بهینة دفن زباله  (مطالعه موردی شهر بناب)، مجلة محیط‌ شناسی، سال سی و پنجم، شمارة 50، تابستان  1388، ص27 -32.
11.رهنمایی، محمدتقی؛ 1389؛ توان‌های محیطی ایران، چاپ دوم، انتشارات دانایی توانایی، تهران.
12.زاهدی، شمس‌ السادات؛ 1385؛ مبانی توریسم و اکوتوریسم پایدار  (با تأکید بر محیط زیست)، چاپ اول، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
13.سرور، رحیم؛ 1384؛ جغرافیای کاربردی و آمایش سرزمین:  چاپ اول، تهران، انتشارات سمت.
14.سلمان ماهینی، کامیاب؛ عبدالرسول، حمیدرضا؛ 1388؛ سنجش از دور و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی کاربردی با نرم‌ افزار ایدریسی، تهران:  انتشارات مهرمهدیس.
15.شناور، حسینی، اوراک؛ بامشاد، سیدمحسن، ندا؛  1395؛ ارزیابی توان سرزمین به‌ منظور استقرار کاربری توسعه شهری با استفاده از روش ترکیب خطی وزن ‌دار (WLC) در محیط سامانه اطلاعات مکانی (GLS) (مطالعه موردی:  حوضه آبخیز زرد خوزستان)، فصلنامه علوم و تکنولوژی، دوره 18، شماره 3، صص 116-99.
16.طاهری، علی؛ 1380؛ درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور، نیشابور:  انتشارات شادیاخ.
17.کرم، عبدالامیر، 1380، مدل سازی کمی و پهنه بندی خطر زمین لغزش در زاگرس چین خورده حوضه آبخیز سرخون -  استان چهار محال و بختیاری، رساله دکتری جغرافیای طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس.
18.مجنونیان، هنریک؛ 1380؛ ارزیابی توان زیست ‌محیطی پناهگاه حیات ‌وحش لوندویل، محیط‌ شناسی،  27، صص 33-23.
19.محمدی، احمدی؛ سعدی، عبدالمجید؛  1396؛ تحلیل پایداری گردشگری در روستای اورامان تخت شهرستان سروآباد، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ششم، شماره 3، صص 100-81.
20.مختاری، احمدی؛ داود، مهدی؛ 1396؛ ارزیابی توان محیطی توسعه‌ ی ژئوتوریسم در یک منطقه‌ ی حفاظت شده (مطالعه موردی:  منطقه ‌ی حفاظت شده مانشت، بانکول و قلارنگ در استان ایلام، مجله جغرافیا و توسعه، شماره 48، صص 132-113.
21.مخدوم، درویش صفت، جعفرزاده، مخدوم؛ مجید، علی‌اصغر، هورفر، عبدالرضا؛  1383؛ ارزیابی و برنامه ‌ریزی محیط زیست با سامانه ‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، انتشارات دانشگاه تهران.
22.مخدوم، مجید، 1381، شالوده آمایش سرزمین، چاپ پنجم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
23.مدیح، عباس‌علی؛  1385؛ نیشابور و استراتژی توسعه جغرافیای طبیعی، انسانی، اقتصادی وگردشگری.  انتشارات شهر فیروزه و نوای غزل.  چاپ اول. مشهد.
24.مرکز آمار ایران؛ 1395؛ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن، تهران.
25.موسوی، زهرا سادات؛  1389؛ استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره در محیط GLS برای زون ‌بندی منطقه ناژون در شهر اصفهان؛ علی ‌رضا میکاییلی تبریزی، حمیدرضا ضیایی، پایان ‌نامه کارشناسی ارشد رشته محیط ‌زیست، دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، صص 70-10.
26.میرنظری، شهابی، خضری؛ جواد، هیمن، سعید؛ 1393؛ ارزیابی و پهنه ‌بندی خطر زمین لغزش با استفاده از مدل AHP و عملگرهای منطق فازی در  حوضه ‌ی آبریز پشت تنگ سرپل ذهاب (استان کرمانشاه)، جغرافیا  و توسعه، شماره 37، صص 70-53.
27.میکاییلی، علیرضا؛ 1383؛ سازمان ‌دهی برنامه ‌ریزی و طراحی تفرجی و اوقات فراغت، گرگان، انتشارات دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان.
28.نوروزی آورگانی، اصغر؛ 1390؛ برنامه ‌ریزی محیطی برای توسعه پایدار روستایی (مطالعه موردی:  شهرستان بروجن)، هدایت الله نوری زمان آبادی، رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ‌ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه ‌ریزی.
29.نیک ‌پور، زیاری، هدایت نژاد، بهاروندی، قدمی؛ عامر، کرامت اله، سیدمصطفی، صبا، جاهد؛  1395؛ تبیین کاربری بهینه زمین براساس ارزیابی توان اکولوژیک (نمونه:  شهرستان تنکابن)، فصلنامه توسعه پایدار محیط جغرافیایی، سال اول، شماره 2، صص 23-12.
30.یعقوب ‌زاده، اکبرپور، بارانی، اعتباری؛ مصطفی، ابوالفضل، غلامعباس، بهروز؛ 1388؛ ارزیابی روش شماره منحنی رواناب به کمک سنجش از دور و مدل HMS و HEC (مطالعه موردی:  حوضه آبخیز منصورآباد بیرجند)، تحقیقات حمایت و حفاظت جنگل ‌ها و مراتع ایران، ش 2، صص 89-73.
31. Brazier, A. M, 1998,” Geographic Information system: A consistent approach to land use planning decisions around hazardous installations”, Jour. Hazardous Materials, 61: 355-361.
32. Brown, Christopher, 2004, steps to planning a sustainable future for tourism, heritage and the environment.
33. Choi, Sirakaya, H.S, E, 2006, Sustainability indictors for managing community tourism, Tourism Management, Vol. 27, pp. 1274–1289.
34. Dwyer, Edwards, Mistilis, Roman, Scott, L, D, N, C, N, 2009, Destination and enterprise management for a tourism future. Tourism Management, 30(1), 63-74.
35. Gooijer, J, 2006, Hyndman, R., 25 Years of Time Series Forecasting, International Journal of Forecasting, No. 22, 443-473.
36. Habtemariama, Fanga, b.t, O, 2016, “Zoning for a multiple-use marine protected area using spatial multi-criteria analysis: The case of the Sheik Seid Marine National Park in Eritrea”, Marine Policy, Volume 63, P135–143.
37. Joshi, M, 2007, Sustainable Development: An Introduction. Internship Series. (CEE) (SDC) (SAYEN), Volume-I.
38. Kožić, Ivan, 2012, An exploratory assessment of tourism sustainability in Croatian coastal destinations, EFZG working paper series, No.04.
39. Malczewski, J. &Rinner, C, 2016, Multicriteria decision analysis in geographic information science. Springer.
40. Mazaher, M, 2010, Sitting MSW landfill using weighted linear combination and analytical hierarchy process (AHP) methodology in GIS environment (case study: Karaj), Waste Manage, 30: 912-920.
41. Murayama, Bunruamkaew, Y, K, 2011, “site suitability evaluation ecotourism using GIS and AHP A case study ofsuratthanhi province”, Thiland, science direct, 21: 269-278.
42. Tajani, A, 2013, European tourism indicator system toolkit for sustainable destinations, enterprise and industry European union.
43. UNEP (United Nations Environment Program), 2005, making tourism a guide marks division of technology, Retrieved from http://,www.unep.fr.
44.          Zadeh, L.A, 1965, Fuzzy Sets, Information and Control, No.8, 339.