تحلیل فضایی کاربری های چندمنظوره شهری با تلفیق روش MCDM و GIS ؛ مطالعه موردی: پناهگاه های اضطراری شهر سراوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی جغرافیا و برنامه ریزی شهری، پژوهشگر دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی

2 دکتری تخصصی جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تهران

3 دانش آموخته دکتری تخصصی رشته جغرافیای سیاسی

10.22131/sepehr.2021.242863

چکیده

با تمرکز جمعیت در شهرها که حاصل غلبه شهرنشینی در دهه‌های اخیر می‌باشد، توجه به امنیت و ایمنی شهرها توسط مدیران و برنامه‌ریزان شهری بیشتر شده است. داشتن شهری ایمن و امن نیازمند بهره‌گیری چندمنظوره از فضاهایی است که در شرایط عادی کاربری معمول خود را دارند و در شرایط بحران می‌توانند به‌عنوان پناهگاه اضطراری و مرکز مدیریت بحران مورد استفاده شهروندان قرار گیرند. در واقع این نوع استفاده از اماکن، تحت عنوان کاربری‌های چندمنظوره در مدیریت بحران یاد می‌شود. هدف این پژوهش تحلیل فضایی و مکان‌یابی کاربری‌های چندمنظوره در شهر سراوان (از شهرهای مرزی جنوب‌شرق کشور) است. تحقیق حاضر از نوع کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی است که با روش‌های تلفیقی تصمیم‌گیری چندمعیاره و سیستم اطلاعات جغرافیایی صورت پذیرفته است. نتایج این تحقیق به‌صورت نقشه‌های با کلاس‌بندی پنج‌طبقه‌ای و ده‌طبقه‌ای ارائه گردیده است. طبق نتایج، شمال‌شرق شهرسراوان بهترین موقعیت را از لحاظ مکان‌یابی کاربری‌ها و فضاهای چندمنظوره با امتیاز فازی (2.7)داشته، بزرگ‌ترین پهنه بامناسب‌ترین شرایط در شمال‌شرق شهر و در جنوب‌شرقی،جنوب و جنوب‌غربی نیز بهترین موقعیت‌ها باتوجه به تحلیل موجود است.البته با این توضیح که مساحت‌پهنه در این محدوده بسیار پایین است. پهنه وسیعی از شهرکه کمانه‌ای را تشکیل می‌دهد در شمال‌غرب شهر به سمت جنوب‌شرقی شهر با امتیاز فازی (1.54) نیز از لحاظ معیارهای مورد بررسی دارای شرایط نامناسب است. البته با توجه به کلاس‌بندی نقشه در طیف ده‌طبقه‌ای، نقشه نهایی در بدنه همین پهنه نیزشرایط را به‌‌صورت یکسان نشان نمی‌دهد و در این پهنه نیز موقعیت‌هایی مناسب‌تر نسبت به پهنه‌های اطراف آن می‌توان برای کاربری‌های چندمنظوره با توجه به جمیع موارد دیگر در نظر گرفت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial analysis of urban multi-functional land uses integrating MCDM and GIS methods Case study: Emergency shelter in Saravan City

نویسندگان [English]

  • Kazem Borhani 1
  • Ashraf Azimzadeh Irany 2
  • Amirhosein Elhami 3
1 Ph.D of geography & urban planning, Tarbiat modares University, Tehran, Iran
2 Ph.D of geography & urban planning, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Ph.D of Geopolitic
چکیده [English]

Extended Abstract
Introduction
Emergency shelters built based on multifunctional spaces are one of the main components of crisis management, which is carried out for various purposes by transferring people from hazardous or damaged areas to safe areas. Providing suitable spaces for the accommodation of refugees, establishing safe routes, warning and informing people about the possibility of danger, transfer and return planning and supporting are the main components of multi-purpose spaces. These components are defined according to the dimensions and scope of danger. Building multi-purpose land uses and paying special attention to them in urban development projects will help in optimization of crisis management processes, and create mechanisms to guarantee citizen security and achieve sustainable urban development. Paying attention to emergency shelters built based on multi-purpose land uses in military towns is of more importance and should be planned during peacetime. In fact, special attention should be paid to selecting and organizing multi-purpose spaces in these cities. Saravan, the center of Saravan city, is a town in Sistan and Baluchestan Province. It is a military town in southeastern Iran with a strategic importance from security and military point of view. Given its strategic location, the necessity of security and defense planning of the city based on the principles of passive defense is quite clear. Aspreviously mentioned,utilizing multi-purpose land uses as a strategy based on passive defensecan be considered an appropriate solution for defense planning of the city. Due to the spatial nature of data as well as multi-objective and multi-criteria nature of decision making, spatial analysis and site selection of multi-purpose land uses needs to be performed using a combination of geographic information system and multi-criteria decision making methods.
 Materials & Methods
The presentapplied studyis performed using descriptive-analytical method. Data was collected from library and documentary sources and land use maps. Some information was also collected from the Statistical Center of Iran. ArcGISwas used to analyze collected data and produce relatedmaps including land use maps, mapsof sensitive urban centers such as military barracks, etc. According to the nature of the research and its field of study,geographical information system (GIS) was integrated with fuzzy multi-criteria decision making methods in the information analysis phase.
Results & Discussion
In order to analyze collected data, various criteria and indicators were first determined for selection of spaces and multi-purpose land uses based on studies conducted. Then, a special weight is allocated to each criterionusing verbally generated fuzzy methods andaccording to experts’ opinions and then SAW model was used to combine related GIS layers. Finally, the zoning map of Saravan city has been presented as an appropriate example for creating multi-purpose spaces and land uses. Indicators of site selection for multi-purpose land uses have been scored by experts to determine their effect and importance in spatial analysis of multi-purpose spaces in Saravan city. The opinions of 26 experts have been collected to determine this weight. The indicators were converted to GIS layers and presented after the integration of the final map.
 Conclusion
Due to its strategic location and security-related issues, Saravan needs defense planning. Undoubtedly, shelters are needed to protect people againstthe enemy’s attacks in case of war. The necessity of paying attention to this issue has increased the importance of research on defense planning and passive defense in the field of urban planning. Passive defense in border towns focuses on defense planning and reduces the number of casualties. Shelters and multi-purpose spaces are also of this type. With the aim of spatial analysis and site selection for multi-purpose land uses, and in order toutilize existing land uses for urban defense planning, the present study has identified multi-purpose land uses in Saravan. Using geographic information system and multi-criteria decision making methods, these land uses have been located and appropriate situations have been identified for creation of multi-purpose spaces. Results indicated that usingexperts’ views, along with geographic information system, and multi-criteria decision making methods could be an appropriate way fordefense planning and site selecting for multi-purpose land uses.
According to the final map which is produced using SAW model for locating and planning multi-purpose land uses, different appropriate areas exist for the location of multi-purpose uses. These areas are specified in the final map of Saravan. According to this map, northeastern areas of the city is considered to be suitablebased on all criteria. It can be concluded that the areas obtained fromGIS are scattered throughout the city and responsible organizations can use the final map for site selection. The largest area with the most suitable condition is located in the northeasternregion, and the southeastern, southern and southwestern regions seem appropriate. A vast region of the city (beginning in the northwestern region and reaching southeastern region) is in poor condition in terms of the criteria examined. Due to the 10 levels of classification used in the final map, the map shows different conditions even in this region, and more suitable situationscan be selected for multi-purpose land usescompared to other regions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Multipurpose land use
  • Spatial analysis and select site
  • GIS
  • Saravan City
1-پورمحمدی، ملکی، برندکام، شفاعتی؛ محمدرضا، کیومرث، فرهاد، آرزو.(1391). برنامه‌ریزی شهری متناسب باپدافند غیرعامل با تأکید بر ارزیابی و برنامه‌ریزی بهینه کاربری اراضی شهری؛ مطالعه موردی شهر سنندج، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، سال بیست و یکم، شماره83.
2-پورمحمدی، شفاعتی، ملکی؛ محمدرضا، آرزو، کیومرث. (1390). مدیریت‌ و ‌برنامه‌ریزی ‌شهری ‌با ‌تأکید ‌بر ‌پدافند ‌غیر‌عامل ‌راهبردی ‌در ‌ایمنی ‌و ‌توسعه‌ی ‌پایدار ‌شهری، کنگره یازدهم جغرافیدانان ایران، 24و 25 شهریور، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران.
3-پورمحمدی، ملکی، شفاعتی؛ محمدرضا، کیومرث، آرزو. (1394). پدافند غیرعامل و ضرورت ایجاد کاربری‌های چندمنظوره: رویکردی جدید در آینده‌نگری توسعه و امنیت پایداری شهری با تأکید بر زلزله‌خیزی شهر تبریز، فصلنامه پژوهش‌‌های جغرافیای انسانی، دوره 47، شماره2، تابستان.
4-پیوسته‌گر، یعقوب. (1396). الگوی انتخاب بهینه پناهگاه‌های اضطراری چندمنظوره در شهر کاشمر با استفاده از روش AHP. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای. دوره 7، شماره 27، پاییز 1396، صفحه 169-180.
5-تاری‌قلی‌زاده، حسینی امینی، جباری؛ هادی، حسن، اسماعیل. (1395).مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری در سطح شهر، با رویکرد پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهرستان کاشمر)، فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال هفتم،شماره (1). صص 243-255.
6-حسنی، وحید، کاظم‌زاده مسچی؛ علیرضا، سعید، الیاس. (1392). تمهیدات طراحانه فضاهای چندمنظوره در مدیریت بحران در انطباق با الگوهای طراحی فضا. مطالعه موردی میدان شهدا مشهد، هشتمین سمپزیوم معماری و شهرسازی و توسعه پایدار، 1392، مؤسسه آموزش‌عالی خاوران. 5 دیماه.
7-حسینی‌امینی، اسدی، برنافر؛ حسن، صالح، مهدی.(1389). ارزیابی ساختار شهر لنگرود جهت برنامه‌ریزی پدافند غیرعامل،نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، جلد،15، شماره 18، پاییز.
8-حسینی،سید بهشید. (1389) معیارهای پدافند غیرعامل درطراحی معماری ساختمان‌های جمعی شهری، تهران: عابد.
9-خزائی، روستایی حسین‌آبادی؛ صفا، سعید. (1395). مکان‌یابی پناهگاه‌های چندمنظوره شهری با استفاده از GIS مطالعه موردی: منطقه یک شهرداری تهران. فصلنامه پدافند غیرعامل، سال هفتم، شماره (4)، زمستان 95. صص 1-12.
10-روستایی حسین‌آبادی، خزایی؛ سعید، صفا(1392). معیارهای مؤثر بر مکان‌یابی پناهگاه‌های چندمنظوره شهری، همایش سراسری پدافند غیرعامل در علوم و مهندسی با تأکید بر استتار، اختفا و فریب.
11-زیاری،کرامت‌اله. (1385) برنامه‌ریزی شهرهای جدید؛ چاپ هفتم، تهران: سمت.
12-سعیدپور، کاشفی‌دوست؛ شراره، دیمن. (1396). مکان‌گزینی پناهگاه‌های شهری با رویکرد پدافند غیرعامل؛ مطالعه موردی: شهرسقز. فصلنامه علمی - پژوهشی اطلاعات جغرافیایی«سپهر», 26(104), 129-144. doi:10.22131/sepehr.2018.30523.
13-شجاعیان، علیزاده؛ علی، هادی. (1394). مکان‌یابی فضاهای چندمنظوره با هدف مدیریت بحران بعد از زلزله (مورد: بافت فرسوده شهر شوشتر)، نشریه جغرافیا و آمایش شهری - منطقه‌ای، شماره (11)، تابستان 94.
14-شمسـایی زفرقندی، فتح‌الله.(1390). فضـاهای زیـرزمینـی وکارکردهای چندمنظوره شهری و پناهگاهی با نگاه پدافند غیرعامل، مجموعه مقالات اولین همـایش علمی - پژوهشی شهرسازی و معماری با رویکـرد پدافند غیرعامل، دانشگاه صنعتی مالک‌اشتر.
15-صبوحی، حیدری، بزرگی‌امیری؛ فاطمه، مهدی، علی. (1396). ارائه مدل مسیریابی و زمان‌بندی جهت تخلیه اضطراری با در نظر گرفتن امکان تراکنش بین‌پناهگاه‌ها. نشریه مهندسی صنایع و مدیریت تولید. شماره(1)، جلد28. بهار96. 56-67.
16-غضنفری، عطایی، عراقـی‌زاده؛ مصطفی، محمدحسن، مجتبی. (1393). مکان‌یابی پارکینگ طبقاتی چندمنظوره با تأکید بر کاربری پناهگاه با استفاده از GIS  و روش تصمیم‌گیری چندمعیاره (AHP) مطالعه موردی: منطقه 14شهرداری تهران. مطالعـــات و پـژوهش‌هـــای شـهری و منطقـه‌ای سـال ششم، شماره بیســت‌ودوم،پــاییز 93.
17-قیصری، حسن‌نژاد، آهار؛ حدیثه، حسین، حسن؛ (1394). مکان‌یابی فضاهای چندمنظوره ایمن در مواقع بروز بحران با به‌کارگیری روش شاخص همپوشانی وزنی،فصلنامه امداد و نجات، سال هفتم، شماره (1).
18-کوثری‌راد، محمدرضا. (1390)، مکان‌یابی فضاهای چندمنظوره در منطقه 14 شهر تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور مرکز تهران. دانشکده علوم‌اجتماعی و اقتصاد.
19-ملکی، پاهکیده، مرصوصی؛ کیومرث، اقبال، نفیسه.(1393)، سلامتی و امنیت شهرهای دفاعی با الگوی برنامه‌ریزی کاربری‌های چندمنظوره (مطالعه موردی: شهر سنندج)، فصلنامه آمایش محیط،شماره 29.
20-مهدوی عادلی، آزادی؛ مهدی، شیما. (1393). طراحی شهری و راهکارهای پدافند غیرعامل، مجموعه مقالات همایش ملی معماری، عمران و توسعه نوین شهری. تبریز. کانون ملی انجمن‌های صنفی مهندسان معمار ایران.
21-یزدانی، محمدی حمیدی؛ محمدحسن، سمیه. (1396). تحلیل فضایی و کاربری‌های چندمنظوره در شهر با رویکرد پدافند غیرعامل (مورد مطالعه: کاربری‌های مذهبی شهر میاندوآب)، مجله جغرافیا و توسعه فضای شهری، سال چهارم، شماره 2. شماره پیاپی 7. زمستان 96.
22- Chu, J., & Su, Y. (2012). The application of TOPSIS method in selecting fixed seismicshelter for evacuation in cities. Systems Engineering Procedia, 3, 391-397.
23- Gall, M. (2004). Where to go? Strategic modelling of access to emergency shelters in Mozambique. Disasters, 28(1), 82-97.
24- Liu, Q., Ruan, X., & Shi, P. (2011)Selection of emergency shelter sites for seismic disasters in mountainous regions: Lessons from the 2008 Wenchuan Ms 8.0 Earthquake, China. Journal of Asian Earth Sciences, 40(4), 926–934.
25- Ritchie, H., & Roser, M.(2020) “Urbanization”. Published online at OurWorldInData.org. Retrieved from: ‘https://ourworldindata.org/urbanization'
26- Shang, J., Li, P., Li, L., & Chen, Y. (2018). The relationship between population growth and capital allocation in urbanization. Technological Forecasting and Social Change.
27- Trivedi, A., & Singh, A. (2017). A hybrid multi-objective decision model for emergency shelter location-relocation projects using fuzzy analytic hierarchy process and goal programming approach. International Journal of Project Management, 35(5), 827–840.
28- Waldron, R., O’Donoghue-Hynes, B., & Redmond, D. (2019). Emergency homeless shelter use in the Dublin region 2012–2016: Utilizing a cluster analysis of administrative data. Cities, 94, 143-152.
29- Wei, L., W. Li, K. Li, H. Liu, and L. Cheng. 2012. Decision supportfor urban shelter locations based on covering model. ProcediaEngineering 43: 59–64.
30- Wei, Y., Jin, L., Xu, M., Pan, S., Xu, Y., & Zhang, Y. (2020). Instructions for planning emergency shelters and open spaces in China: Lessons from global experiences and expertise. International Journal of Disaster Risk Reduction, 101813.
31- Yu, J., & Wen, J. (2016). Multi-criteria satisfaction assessment of the spatial distribution of urban emergency shelters based on high-precision population estimation. International Journal of Disaster Risk Science, 7(4), 413-429.
32- Yo-upo, S. U., & Rui-xing, L. I. U. (2004). Planning Principles and Outlines of Urban Earthquake Shelters [J]. Journal of Catastrophology, 1, 87-92.