مفهوم آستانه ها در ژئومورفولوژی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار ژئومورفولوژی، دانشکده علوم زمین دانشگاه شهیدبهشتی

2 کارشناس ارشد ژئومورفولوژی ، دانشگاه تهران

چکیده

یکی از موضوعات محوری در مطالعات ژئومورفولوژیک، بررسی چگونگی روند تغییرات در اشکال سطح زمین است. امروزه ماهیت مطالعات ژئومورفولوژی را تبیین و تحلیل فرم و فرایندهای ژئومورفیک موجود در سطح زمین تشکیل می‌دهد. این موضوع حاکی از حاکمیت دیدگاه سیستمی بر این علم است. در دیدگاه سیستمی تحلیل‌های ژئومورفیک براساس رابطه‌ی میان فرم و فرایند صورت می‌گیرد. آستانه‌های ژئومورفیک به این علت که شرایط مرزی در وقوع تغییرات را نشان می‌دهند و نیز به منظور درک تغییرات زمانی، یکی از مفاهیم اساسی در تئوری سیستمی است، از اهمیت قابل توجهی در ژئومورفولوژی برخوردار است. این مقاله که مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و استخراج مفاهیم نظری و کاربردی در حیطه‌ی آستانه‌ها و تعادل در راستای تحلیل‌های سیستمی با بهره‌گیری از منابع متعدد فارسی و لاتین است،تلاش دارد آستانه‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها در ژئومورفولوژی را مورد مطالعه قرار دهد. همچنین، در ادامه نمونه‌هایی از مسائل ژئومورفولوژی مانند فرسایش خندقی، سیستم‌های مخروط افکنه‌ای و رودخانه‌ای به منظور درک بهتر موضوع، مورد بررسی اجمالی قرار می‌گیرد. نتایج نشان می‌دهد آستانه‌های ژئومورفیک به عنوان جدا کننده‌ی حالت‌های متفاوت یک سیستم از یکدیگر قابل شناسایی است. در واقع با وقوع آستانه، فرایندهای حاکم بر سیستم‌های ژئومورفیک تغییر پیدا می‌کند. این مفهوم اساساً بیان کننده‌ی شرایطی است که عملکرد یک فرایند درصدد رسیدن یک سیستم به تعادل جدید است. از نظر «شیوم» آستانه‌های ژئومورفیک به دو دسته‌ی 1) درونی؛ که مربوط به درون یک سیستم ژئومورفیک است و 2)بیرونی؛ که تحت تأثیر متغیرهای بیرونی مانند تغییرات اقلیمی و تکتونیکی و ... قرار دارد طبقه‌بندی شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The concept of thresholds in geomorphology

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mahdi Hoseinzadeh 1
  • Saeed Rahimi Harabadi 2
1 Shahid Beheshti University
2 University of Tehran
چکیده [English]

Exploring the changing processes of land forms is considered to be one of the key topics in geomorphological studies. Nowadays, geomorphological studies analyzes and clarifies geomorphic forms and processes at ground level. This shows the dominance of a systematic view in this field. In systematic view, geomorphic analyses are performed based on the relation between land form and process. Geomorphologic threshold is one of the key concepts in systematic theory and thus is of significant importance in geomorphology. It indicates borderline situations during the occurrence of changes and shows temporal changes. The present article is based on secondary research and exploits theoretical and applied concepts related to thresholds, seeking to reach a balanced systematic analysis. It tries to study geomorphologic thresholds and classifications using different Persian and English resources. Moreover, we propose a short overview of some geomorphological issues, such as gully erosion, alluvial fan and river systems. Results indicate that geomorphic thresholds separates different situations of a system and are thus distinguishable. In fact, occurrence of a threshold changes the dominant processes in a geomorphologic system. This concept shows the situation in which a process operates to establish a new balance in the system. Siyum classifies geomorphic thresholds into two categories: 1) Internal which is related to the inside of a geomorphic system and 2)external which is under the influence of external variables such as climatic and tectonic changes.

کلیدواژه‌ها [English]

  • geomorphic thresholds
  • balance
  • systematic analysis
  • Geomorphology

1- بیاتی خطیبی، مریم (1386): مفهوم زمان، طیفها و مقیاسهای آن در پژوهشهای ژئومورفولوژی (با نگاهی تحلیلی برمفهوم زمان در سیستمهای طبیعی)، رشد آموزش جغرافیا، دورهی بیست و دوم، شمارهی2، زمستان 1386، صص3-16.

2- چورلی، ریچارد جی، شوم، استانلی، سودن، دیویدای(1380): ژئومورفولوژی، جلداول (دیدگاهها)، ترجمهی احمد معتمد و ابراهیم مقیمی، تهران؛ سمت. چاپ دوم.

3- رامشت، محمدحسین،(1382): نظریه کیاس در ژئومورفولوژی، فصلنامه جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان 1382، صص13-36.

4- رجایی، عبدالحمید(1373): ژئومورفولوژی کاربردی در برنامهریزی و عمران ناحیهای، تهران: انتشارات قومس.

5- عشقی، ابوالفضل(1383): تحلیل سیستمی به عنوان یک الگوی پایه در روش تحقیق ژئومورفولوژی، رشد آموزش جغرافیا، سال نوزدهم، صص22-29.

6- کک، رژه(1378): ژئومورفولوژی(جلد دوم- ژئومورفولوژی اقلیمی)، ترجمهی فرج ا... محمودی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.

7- محمدنژاد آروق، وحید(1390): تحلیل مقایسهای تحول مخروط افکنههای دامنهی جنوبی البرز شرقی(دامغان تا گرمسار) رسالهی دکتری در رشته جغرافیای طبیعی گرایش ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا، به راهنمایی مجتبی یمانی.

8- مقصودی، مهران. محمودنژاد آروق، وحید(1390): ژئومورفولوژی مخروط افکنهها، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

9- موسوی،حجت، تقیزاده، عبدالحکیم(1389): فرم و فرایندهای رودخانهای دشت خوزستان در کواترنر، رشد آموزش جغرافیا، دوره بیست و چهارم، شمارهی تابستان 1389، صص 30-35.

10- یمانی، مجتبی، جداری عیوضی، جمشید، جداری طرقی، مهناز (1389): انواع جریان سیلابی رخ داده در رودخانه مادرسو(در اثنای سیلابهای کاتاستروفیک مرداد ماه سالهای 1381 و 1382)، پژوهشهای جغرافیای طبیعی، شماره 72، تابستان 1389، صص1-20.

11- Charlton,R (2008) Fundamentals of Fluvial Geomorphology,   Routledge Pub

12-Dust D,W.Wohl,E,E. (2010), Quantitative technique for assessing the geomorphic thresholds for floodplain instability and braiding in the semi-arid environment, Nat Hazards, No 55: pp,145- 160

13- Elverfeldt K,V.(2012) , System Theory in Geomorphology, Challenges, Epistemological Conse-quences and Practical Implications

 14- Gong, J.G.Jia,Y.W.Zhou,Z.H.Wang Y.Wang W.L.,Peng, H(2011):An experimental study on dynamic processes of ephemeral gully erosion in loess landscapes, Geomorphology No125.pp. 203-213

 15- Goudie,A.S.(2004) Encyclopedia of Geomorphology (Volume 1,A-I), Routledge Pub.

16- Gutierrez, M.,Sese,M.V.H.,(2001), Multiple talus flatirons, variations of scarp retreat rates and the evolution of slopes inAlmazan Basin (semi-arid central spin). Geomorphology, No38,pp.19-29.

17- Huggett,R,J,(2007), Fundamentals of Geomorphology, Routledge Pub, Second Edition.

18- Nazari Samani, A .Ahmadi, H. Jafari, M.Boggs,Ghoddousi,J. Malekian,A. (2009), Geomorphic threshold conditions for gully erosion in Southwestern Iran (Boushehr-Samalwatershed), Journal of Asian Earth Sciences, No,35,pp,180-189

19- Phillips, J.D(2006),Evolutionary geomorphology:  thresholds and nonlinearity in landform response to environmental change, Hydrol. Earth Syst. Sci. Discuss. No,3,pp,365-394

20- SchummS,A.(1979)Geomorphic thresholds. The concept and its applications. Trans Inst Br Geographer 4(4): pp,85-515

21- Schumm,S.A.(1973). Geomorphic thresholds and complex response of drainage systems. In M.Morisawa, ed., Fluvial Geomorphology. New York: Binghamton, pp.299-310

22- Slaymaker, O.Spencer, T.Embleton-Hamann,C.(2009), Geomorphology and Global Environmental Change, Cambridge University Press.