بررسى عوامل مؤثر بر فرسایش خندقى استان قم مطالعه موردى (حوضه راهجرد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوى کارشناسى ارشد، ژئومرفولوژى دانشگاه تهران

چکیده

فرسایش خندقى از جمله انواع فرسایش آبى و تشدید شونده است که رخداد و گسترش آن موجب تغییرات بارز در منظر پسرفت اراضى و تخریب محیط زیست مى‏ شود. با توجه به تنوع و میزان تأثیر عوامل مختلف در شکل ‏گیرى و گسترش فرسایش خندقى که از نقطه‏ اى به نقطه ‏اى دیگر نوع و میزان تأثیر آن تغییر مى ‏کند و به منظور شناسایى مهم‏ترین عوامل مشارکت کننده در خندقى شدن اراضى جهت معرفى راههاى پیشگیرى و مهار این نوع فرسایش در حوضه راهجرد که از حوضه‏ هاى آبخیز واقع در استان قم مى‏ باشد، در این تحقیق براى شناسایى مناطق تحت تأثیر فرسایش خندقى از عکسهاى هوایى به مقیاس 20000/1، تصاویر ماهواره‏اى  IRSهند، بازدید صحرایى و عملیات گسترده میدانى از طریق GPS، استفاده و نقشه پراکنش فرسایش خندقى تهیه گردید. بررسى‏ ها نشان داد که خصوصیات سنگ‏ شناسى، شیب، منابع و قابلیت اراضى، جهت شیب و کاربرى اراضى عوامل اصلى مؤثر در وقوع فرسایش خندقى هستند. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که واحدهاى سنگ‏ شناسى Mpa.bvt 88/25 درصد و QFt2 12/74 درصد و تیپ اراضى واریزه ‏هاى بادبزنى شکل سنگریزه دار (مخروط افکنه‏ ها) 100 درصد از مناطق تحت تأثیر فرسایش خندقى را به خود اختصاص داده‏ اند، ضمنا طبقه شیب 0-10 درصد (6/93 درصد)، جهت شیب شرقى (09/63 درصد) و کاربرى مراتع متوسط (100 درصد) داراى بیشترین گسترش مناطق تحت تأثیر فرسایش خندقى در حوضه آبخیز مورد مطالعه مى‏ باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Investigation of the Factors Affecting Gully Erosion in Qom Province, Case Study (Rahjerd Basin)

نویسنده [English]

  • Mohammad Abbaasi
Graduate Student of Geomorphology, University of Tehran
چکیده [English]

Gully erosion is one of the types of ever-intensified water erosion whose occurrence and spread makes noticeable changes in terms of land degradation and environmental destruction. Considering the diversity and extent of the effect of various factors on the formation and expansion of gully erosion, which change from one point to another in terms of type and extent of effects, and in order to identify the most important factors contributing to the development of gully erosion on the lands, in this research, IRS satellite imagery of India, field inspection and vast field operations through GPS were used and the map of gully erosion distribution was prepared In order to identify, by aerial photographs to a scale of 1:20,000, the ways of preventing and controlling this type of erosion in the basin of Rahjerd, which is a watershed located in the province of Qom. Studies showed that lithology characteristics, slope, resources and land suitability, direction of slope and land use are the main factors affecting the occurrence of gully erosion. The results of this study showed that the lithological units of 25.88 per cent Mpa.bvt and 74.12 per cent QFt2 and the land type of fan debris flow in the form of gravel (alluvial fan) have affected 100% of the areas struck by gully erosion. In addition, the slope of 0-10% (93.6%), eastward slope (63.09%), and medium range pastures use (100%) have the most expanses of areas affected by gully erosion in the studied basin area.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gully erosion
  • Geomorphology
  • land sensitivity and Rahjerd basin
1- رفاهى، حسینقلى، 1375، فرسایش آبى و کنترل آن، انتشارات دانشگاه تهران، 551 صفحه.

2- زارع مهرجردى، محمد، مجید صوفى و سعید چوپانى، 1384، بررسى ویژگی­هاى آبکندهاى استان هرمزگان و علل ایجاد آنها، نشریه علمى ترویجى حفاظت آب و خاک، صفحه 42-35، ص 41.

3- زبیرى، محمود و دالکى ،احمد، 1368، اصول تفسیر عکس‏هاى هوایى و کاربرد آن در منابع طبیعى، انتشارات دانشگاه تهران، 551 صفحه.

4- طباطبائى، سید محمود رضا، 1379، بررسى تغییرات فرسایش خندقى در استان خوزستان با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره‏اى و سیستم اطلاعات جغرافیایى، دومین همایش ملى فرسایش و رسوب، صفحه 77-63، ص 64.

5- طهماسبى پور، ناصر، 1371، ارزیابى قابلیت فرسایش خاک با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایى، پایان نامه کارشناسى ارشد آبخیز دارى دانشکده منابع طبیعى دانشگاه تهران، 124 صفحه.

6- عباسى، على اکبر، 1381، دستور العمل مهارفرسایش خندقى، از مجموعه دستور العمل‏هاى فائو (ترجمه) پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیز دارى تهران، 60 صفحه.

7- فیض نیا، سادات، 1378، سازندهاى دوره کواترنر (مبانى نظرى و کاربردى آن در منابع طبیعى)، انتشارات دانشگاه تهران، 557 صفحه.

8- قدوسى، جمال، 1382، مدل سازى مرفولوژى فرسایش خندقى و پهنه بندى خطر آن (مطالعه موردى در آبخیز زنجان رود) رساله دکترى آبخیز دارى، دانشکده منابع طبیعى دانشگاه تهران، 336 صفحه.

9- Ireneusz, Malik.2007, Dating of Small gully formation and establishing erosion rates in old gullies under forest by means f anatomical changes in exposed tree roots (Southern Poland) pp.41-82.

10- Kirkby, M.J and L.J.Bull . 2000. Some Factors controlling gully growth in fine grained Sediments: a model applied in southeast spain. Elsevier, Catena, 40 (2000) pp.

11- Schmitt, A., Rodzik, J., Zglobicki, W., Russolk, C., Dotterweich, M. and Bork, H. 2006 . Time and scale of gully erosion in the jedliczny Dol gully system, South-east Poland, Catena, 68: PP. 124-132.

12- Cheng, H., Wu, Y.,Zou, X,.  Si, H., Zhao, Y., Liu, D and Yue X,. 2006,. Study of ephemeral gully erosion in a small upland catchment on the Inner-Mongolian Plateau,Soil & Tillage Research 90: pp. 184-193.