نگاهى گذرا به اقتصاد شهر مشهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ‏ریزى شهرى دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

شهر مشهد از قدیم‏ الایام داراى اقتصادى متأثر از شرایط طبیعى منطقه (وجود خاک زراعى مناسب، معادن مختلف و غیره) و همچنین ناشى از اوضاع عمومى اقتصاد سیاسى کشور بوده است. «درقرن سوم هجرى به قول یعقوبى نوغان(هسته اولیه شهرمشهد) شهربزرگى بود که به تهیه و ساختن ظرفهاى سنگى شهرت داشت. وى نوغان را محل فروش فیروزه و سنگ مرمر سبز ذکر مى ‏کند که از کوه هاى اطراف استخراج مى ‏گردید» (لسترنج، 1376:415) همچنین مقدسى در اواخر قرن سوم از بازارهاى شهر تابران (شهرطوس فعلى که حومه مشهد امروز است) یاد مى ‏کند که متاع بسیار داشت.(همانجا) رشد اقتصادى شهرمشهد عمدتا از دوره صفوى آغاز مى‏ گردد. نخستین شاه این سلسله اسماعیل اول،( 30-907 ه/24-1501) مذهب تشیع را به عنوان دین رسمى کشور قرارداد و با چنین وضعیتى توجه به شهرهاى مذهبى کشور به ویژه مشهد افزایش یافت و اهمیت این شهر در زمان جانشینانش ادامه یافت .
 (The Encyclopaedia of Islam,1991,714) با اصطلاحات شاه عباس اول صفوى و اقدامات او در جهت بهبود و احیاى راه ها و ساخت و تعمیر کاروانسرهاى بین راهى و ایستگاه هاى امنیتى رونقى در تجارت عصرصفوى ایجاد گردید و مشهد که مورد توجه سلاطین شیعه مذهب صفوى قرارداشت از این قاعده مستثنى نبود.(طاهرنیا،1376:175) جورج تامپسون بازرگان انگلیسى در سال 1153 ه ق در زمان حکومت نادرشاه افشار درباره اقتصاد شهرمشهد مى ‏نویسد: مشهد شهر آبادى است و بازرگانى در آنجا رونق بسزایى دارد. همه روزه کاروان هایى از بلخ، بدخشان، قندهار، هندوستان و هر گوشه ‏اى از خاک ایران به مشهد وارد مى ‏شوند. بازارهاى بزرگ و خوش ساخت این شهر مالامال از کالاهاى گرانبهاست و گروه زیادى از سوداگران ملتهاى گوناگون در اینجا گرد آمده‏ اند.(افشارسیستانى، 1378:338) وى تعداد کاروانسراهاى این شهر را 90 باب ذکر کرده است. (لاکهارت،1345:136)

عنوان مقاله [English]

a Passing Look at Mashahd City's Economy

نویسنده [English]

  • Hosein Hataminejad
Professor at the Department of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahwaz
چکیده [English]

The city of Mashhad has long been affected by natural conditions of the region (the existence of suitable farming soil, various mines, etc.) and also by the general state of political economy of the country. "In the third century A.H”, according to Ya’ghubi, “Noghan (the first nucleus of the city of Mashhad) was a great city renowned for the production of stone dishes”. He refers to Noghan as “the place of turquoise and green marble sale, which was extracted from the surrounding mountains" (Le Strange, 1997: 415). In addition, Moghaddasi in the late third century mentions the markets of the city of Tabran (the current Tus city which is a suburb of Mashhad today), that contained great deal of commodities. (Ibid.) Economic growth in the city of Mashhad begins mainly in the Safavid period. The first Shah of this dynasty, Ismail I, established the Shiite religion as the official religion of the country, and in this situation, attention was paid to the religious cities of the country, especially Mashhad, and the importance of this city continued at the time of his successors (The Encyclopaedia of Islam, 1991, 714).
By reformations of Shah Abbas I Safavid and his efforts to improve and restore roads and build and repair interurban caravansaries and security stations, the trade in the age of Safavids experienced prosperity, and Mashhad, which was highly considered by the Shiite sultans of Safavid religion, was not an exception to this rule (Tahernya, 1997: 175). British businessman George Thompson wrote in 1153 A.H. (at the time of the rule of Nadir Shah Afshar) about the city's economy: “Mashhad is a prosperous city, where commerce plays a significant role. Every day, caravans from Balkh, Badakhshan, Kandahar, India and every corner of Iran's soil enter Mashhad. The large and well-developed markets of this city are brimming with valuable commodities and a large group of merchants from various nations are gathered here” (Afshar Sistani, 1999: 338). He has mentioned the number of caravansaries in this city as almost ninety. (Lockhart, 1366: 136)

1 - افشارسیستانى، ایرج: طرح جامع ایرانشناسى و گردشگرى استان خراسان، انتشارات هیرمند، تهران، 1378.
2 - امام، سیدمحمدکاظم: مشهد یک فصل از تاریخ و جغرافیاى تاریخى خراسان، کتابخانه ملى ملک، تهران، 1348.
3 - پیران، پرویز: تقویت شهرهاى متوسط راهکارى‏براى‏کاهش‏ناهماهنگى درنظام شهرى ایران، مجله شهرداریها شماره 12، اردیبهشت 1379.
4 - حسامیان، فرخ، اعتماد، گیتى، حائرى، محمدرضا: شهرنشینى درایران، انتشارات آگاه تهران، 1363.
5 - مصاحب، غلامحسین: دایره‏المعارف فارسى، جلددوم، بخش دوم(م - ى) شرکت سهامى‏کتابهاى جیبى، تهران، 1374.
6 - صنیع‏الدوله اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان: مطلع الشمس، تاریخ ارض اقدس ومشهدمقدس درتاریخ وجغرافیاى مشروح بلاد و اماکن خراسان، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهى، جلداول و دوم، انتشارات فرهنگسرا، زمستان 1362.
7 - طاهرنیا، بهروز: مشهد از نگاه سیاحان از 1600 تا 1914 میلادى، انتشارات آستان قدس رضوى، مشهد، 1376.
8 - کرزن، جرج، ن: ایران و قضیه ایران، جلداول، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، شرکت انتشارات علمى‏وفرهنگى، تهران، چاپ چهارم، 1373.
9 - لاکهارت، لورنس: مشهد، ترجمه عباس سعیدى رضوانى، مجله دانشکده ادبیات مشهد، سال دوم شماره‏هاى 2 و3 شماره پیاپى 7، تابستان وپاییز1355.
10 - لسترنج، گ: جغرافیاى تاریخى سرزمینهاى خلافت شرقى، ترجمه محمودعرفان، شرکت انتشارات علمى‏وفرهنگى، تهران، چاپ سوم، 1368.
11 - مافى، عزت الله: نگرشى برنقش شهرهاى استان خراسان، مجله دانشکده ادبیات مشهد، شماره اول ودوم سال 31، شماره مسلسل(121-120) بهاروتابستان 1377، انتشارتابستان 1378.
12 - مرکزآمارایران: نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى‏نفوس ومسکن، نشریه شماره 2717، مشهد1375.
13 - مهرازان، مهندسین مشاور: طرح جامع مشهد، جلد8، مطالعات اقتصادى وزارت مسکن وشهرسازى، تهران، مشهد1368.
14 - نجارى مقدم، احمد: گزارش توسعه شهرستانهاى استان خراسان(اقتصادکلان)، 1376، سازمان برنامه وبودجه خراسان، نشریه شماره 2، اردیبهشت 1377.
15- Brill,E.J:The Encyclopaedia of Islam(New edition)volume VI Leiden ,the Netherlands,1991.
16- Encyclopaedia Britannica vol 13&15,London,1940.
17-The Encyclopaedia Americana,vol18,USA,1963.