مکان گزینی پناهگاه های شهری با رویکرد پدافند غیرعامل-مطالعه موردی: شهر سقز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

شهرها بهعنوان مراکز تجمع سرمایههای مادی و انسانی، در زمان بحران خسارات فراوانی را متحمل میشوند. لذا توجه به بحث پدافند غیرعامل میتواند میزان خسارات ناشی از حوادث را تا حد قابلتوجهی کاهش دهد. پدافند غیرعامل ازجمله موضوعاتی است که در سالهای اخیر در طرحها و برنامههای شهری موردتوجه قرارگرفته است. یکی از سیاستهای پدافند غیرعامل در تمام کشورها بهطور عام و کشور ایران بهطور خاص، ساخت پناهگاههای شهری در جهت صیانت از جان شهروندان و کاهش آسیبها در حوزهی انسانی میباشد. این پژوهش باهدف ارائهی یک رویکرد پدافند غیرعامل در مکانیابی پناهگاه ، مشخص کردن و استفاده از معیارهایی جهت انتخاب بهترین پناهگاه به منظور اسکان موقت تدوین گردیده است. روش انجام تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و اطلاعات موردنیاز به روش کتابخانهای و میدانی گردآوری شدهاند. بهمنظور طبقهبندی و تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از تکنیک فرآیند تحلیل شبکهای به تعیین ضرایب اهمیت شاخصها و اعمال این ضرایب در محیط (Overlay) معیارها پرداخته شد و درنهایت از طریق همپوشانی لایههای اطلاعاتی ارجحترین مکانها در تناسب باهدف، شناساییشده است. همچنین از نرمافزارهای ARC/GIS و Super Decisions جهت ترسیم لایهها بهره گرفته شد. نتایج حاصل از پژوهش نشان میدهند نقاطی از شهر که دارای فضاهای باز کافی و در عینحال سازگار با کاربریهای اطراف میباشند، دارای پتانسیل نسبتاً بهتری برای استقرار آسیب دیدگان هستند.با تلفیق لایههای مختلف کاربریهای تأثیرگذار، نقشه نهایی فضاهای بهینه جهت احداث پناهگاههای شهری در 5 دسته از بسیار خوب تا بسیار ضعیف تقسیمبندی و 9 مکان پیشنهادی برای این امر در نظر گرفتهشده است که در این میان فضاهای سبز، اراضی بایر و مدارس، بیشترین امتیاز جهت اسکان موقت را دارا میباشند؛ لذا 4 پارک در سطح شهر، 1 مدرسه  و مابقی فضاهای باز و بایر بدین منظور اولویت یافتهاند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Urban Shelters Localization with Passive Defense Approach-Case Study: Saqqez City

نویسندگان [English]

  • Sharare Saidpour 1
  • Dyman kashefidust 2
1 MSc. Geography and urban planning, University of Isfahan
2 Ph.D. Student Geography and urban planning, University of Sistan & Baluchestan
چکیده [English]

Extended Abstract
Introduction
Cities as the physical and human assets aggregation centers, will toll a lot at crisis time. So attending to passive defense matter can considerably decrease the damages. Passive defense is one of those matters that have become attended during recent years at urban plans and schematizations. And one of the passive defense policies - in all countries generally and in Iran specially - is constructing urban shelters to protect citizens’ lives and decreasing human harms. Staying in shelters provides the ability of habitation and temporary people lives for one or two months and also provides preserving and modulating the activities, managing the environment, resistance and securing urban life.
The city of Saqqez, as the center of Saqqez division at Kurdistan province, is subjected to present research which experiences many natural incidents as a mountainous city, of which, flood  is the most important one. Generally further to geological status of this city, there exist several agents which increase the probability of crisis at Saqqez such as existence of loose earth, hillsides susceptible for sliding or stone staving, unobserving the construction rules and precepts, instability of the earth, lack of rebuilding of damaged zones, lack of suitable pathways, lack of fundamental studies and works for solving the inundation problem and repelling flood, missing the basic plans for encountering future tensions and hundreds of other problems which appear now in Saqqez city, so that if they continue and remain unsolved, they may lead to some hard knots and unsolvable problems and if such situations occurred, unless expending immense charges and hard trying of planners can’t improve the created situation. One of the most important tasks that appear after accident is temporary or semi-temporary habitation and consequently permanent habitation of survivors of accident.
So present research have been codified with the main aim localization of urban shelters with passive defense approach and the minor aims specification and utilizing some criterions for selecting the best shelter for temporary habitation, helping the urban guardians and deciders in prioritizing latent locations and selecting the best location for making shelter.
 
Materials & Methods
This research is regarded among applied researches, and descriptive-analytical method is used for codifying it. Needed information is imitated through library, documents, fieldwork, statistical results and census tables. In this research based on available statics at detailed plan of Saqqez city and also a fieldwork at 2014, the ANP model at environment of Super Decision software has utilized for evaluating the criterions. Thereafter informative layers and proportionate maps with criterions was provided finally the combined map of criterions has been extracted which shows the best location for building shelter in this zone.
 
Result & Discussion
According to the performed studies, in order to answer the first question, the most effective criterions at localization of safe space of shelters: criterions of distance from clinic and infirmary centers, distance from fire stations, distance from open areas, distance from educational centers, distance from police stations and military centers, population accumulation, adaptability of urban land uses and accessing to communication network have been considered. In order to answer the second question, suitable locations for generating shelters at crisis times, are those points of city which have enough open areas and at the same time are compatible with surrounding land uses which have rather better potential for habitation of injured people.  Those zones with incompatible and medley urban use and insufficient area have minimum possible ability for planning shelters. Thus central part has a high ability for habitation of injured people because of having proper open areas and also suitable accessibility.
 
 
Conclusion
Achieved results of this research show that by compilation of different layers of effective urban land uses, final map of optimized areas for generating urban shelters classified at five parcels from very good to very lean and 9 preferred locations have been considered which among them green areas, arid lands and schools have maximum scores for temporal habitation. Thus 3 parks in the city, 1 school and other open and arid lands have been preferred. According to performed analysis and results, designation of equipment and necessary services at selected locations for temporary habitation specially parks and gardens such as specifying heliport, toilets, water sources, etc. are obligatory then it is not necessary to spend time for providing them during any misadventure in order to not any tribulation retards the fast relief process.
Constructing the wide open spaces such as parks, gardens, sport fields, etc. with at least 2000 square meter area inside the neighboring units simultaneously with performing other constructional works among these areas are useful and effective to fast evacuation of injured people to this areas and establishing the temporal houses.
Informing and introducing safe places for people habitation is necessary and all governmental and private places, gardens, military places, stadiums and sport fields, bureaus and agencies, relief centers, etc. which have suitable spaces among the city or around it, by respecting protection and safety principles can use their spaces  multipurpose and contribute in this matter.

کلیدواژه‌ها [English]

  • localization
  • Urban shelters
  • Passive defense
  • ANP
  • Saqqez city

1- احدنژاد روشتی، جلیلی، زلفی؛ محسن، کریم، علی (1390). «مکان‌یابی بهینه محل‌های اسکان موقت آسیب دیدگان ناشی از زلزله در مناطق شهری با استفاده از روش‌­های چند معیاری و GIS­ (مطالعه موردی: شهر زنجان)­»، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، جلد 20، شماره 23، صفحات61-45.

2- ایمانی­ جاجرمی، حسین­(1375). مطالعه‌­ای در باب ایجاد سازمان­‌های­ مرکزی آتش‌­نشانی کشور، تهران:  انتشارات مرکز مطالعات برنامه­‌ریزی شهری.

3- بهمئی، حجت(1392). تحلیلی بر پدافند غیرعامل در شهرهای نفتی با تأکید بر ابعاد کالبدی-فضایی (مطالعة موردی: شهر امیدیه)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدة علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان.

4- پرهیزکار، اکبر (1383). ارائه مدل و ضوابط مکان گزینی ایستگاه‌های آتش‌نشانی، جلد سوم، مرکز پژوهش‌های شهری و روستایی،  معاونت پژوهشی دانشگاه تربیت مدرس.

5- پورمحمدی، محمدرضا (1392). برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری، تهران: انتشارات سمت.

6- پوری رحیم، محمودزاده، هاشمی فشارکی؛ علی‌اکبر، امیر، سیدجواد­(1391). استاندارد مدیریت کیفیت پدافند غیرعامل، اصفهان.انتشارات: اصفهان.

7- جودکی، طالع­‌زاری، ملک حسینی؛ حمیدرضا، زهرا، عباس­(1391). «مکان‌یابی مراکز امدادرسانی در شرایط وقوع بحران زلزله با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی در ناحیه یک منطقه 22 شهرداری تهران»، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، نشریه دانش پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، دوره دوم، شماره2، صفحات120-108.

8- حبیبی، مشکینی، پوراحمد؛ کیومرث، ابوالفضل، احمد (1389). بهسازی و نوسازی بافت‌های کهن شهری، سازمان عمران و بهسازی شهری، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.

9- حسین‌زاده دلیر، ملکی، شفاعتی، حیدری‌فر؛ کریم، کیومرث، آرزو، محمد رﺋﻮف ­(1391). «پدافند غیرعامل و توسعة پایدار شهری با تأکید بر کاربرهای تهدید پذیر کلان‌شهر تبریز از منظر جنگ»، فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، شمارة­5، صفحات24-1.

10- حسینی، صدیقی؛ سیّدهادی، ابوالفضل(1393). «تحلیلی بر آمایش فضایی-مکانی فضاهای درمانی مشهد با رویکرد پدافند غیرعامل»، آمایش سرزمین، دورة ششم، شمارة 2، صفحات 361-335.

11- حیدری، اکبر(1391). «تحلیل فضایی-کالبدی توسعة آتی شهر سقز با تأکید بر شاخص‌های رشد هوشمند شهری با استفاده از مدل آنتروپی شانون»، مجلة جغرافیا و توسعة شهری، شمارة 2، صفحات 94-68.

12- خمّر، صالح گوهری؛ غلامعلی، حسام‌الدین(1392). «برنامه‌ریزی پدافند غیرعامل و مکان‌یابی پناهگاه‌های شهری با استفاده از منطق فازی(مطالعه موردی: منطقه یک شهری کرمان)­»، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال دوم، شماره7، صفحات 34-21.

13- خمّر، صالح گوهری،؛ حسینی؛ غلامعلی، حسام الدین، زهرا ­(1394). «امکان‌سنجی مکان گزینی پناهگاه‌های شهری با استفاده از مدل(IO) و روش (AHP) (­مطالعه موردی: محلات 13 گانه منطقه یک شهر کرمان)­»، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی شهری، سال دوم، شماره7، صفحات 54-29.

14- خیرآبادی، علی‌اکبر، توکلی‌زاده؛ احد، ستاره، مژگان­ (1388). «مکان‌یابی با ملاحظات پدافند غیرعامل در GIS­»، اولین همایش ملی کاربرد سامانه اطلاعات جغرافیایی در برنامه‌ریزی، طراحی و نظارت بهینه و بهره‌برداری شبکه‌های آب و برق کشور، محمودآباد.

15- زبردست، محمدی؛ اسفندیار، عسل ­(1384). «مکان‌یابی مراکز امدادرسانی در شرایط وقوع زلزله با استفاده از GIS و روش ارزیابی چند معیاری ­AHP­» ، نشریه هنرها­ی زیبا، شماره­21، صفحات 16-5.

16- زیاری، دارابخانی؛ کرامت‌اله، رسول­(1389).­ «بررسی آسیب­‌پذیری بافت­‌های شهری در برابر زلزله (موردمطالعه منطقه 11­شهرداری تهران)­»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 99، صفحات48-25.

17- شجاع عراقی، تولایی، ضیائیان؛ مهناز، مهناز، پرویز ­(1390). «مکان‌یابی بهینه پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی منطقه 6 شهرداری تهران»، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال سوم، شماره10، صفحات60-41.

18- عبداللهی، مجید (1383). مدیریت بحران در نواحی شهری، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

19- غفاری­ گیلانده، عطا (1377).  ارزیابی نظام توسعه کالبدی شهری و ارائة  الگوی مناسب توسعه کالبدی شهر با استفاده GIS در قالب مدل توسعه پایدار زمین (مطالعه موردی: شهر اردبیل)، پایان نامة کارشناسی ارشد رشتة جغرافیا و برنامه‌­ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس تهران.

20- فرامرزی، عباس (1390). مکان‌یابی پناهگاه‌های عمومی با رویکرد به پدافند غیرعامل نمونه موردمطالعه: منطقه 12 شهر تهران، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران.

21- کامیابی، سید علی‌پور، حسن‌آبادی؛ سعید، سیدخلیل، مرتضی­(1392). «مکان‌یابی پناهگاه در شهر سمنان با بهره‌گیری ابزار تحلیلی GIS و فرایند تحلیل سلسله مراتبی با رویکرد مدیریت شهری»، فصلنامة پژوهشنامة جغرافیای انتظامی، سال اول، شماره3، صفحات64-49.

22- مرکز آمار ایران (1390). آمار جمعیت شهر سقز.

23- ملکی، کیومرث(1389). بهینه‌سازی کاربری اراضی با تأکید بر پدافند غیرعامل و نقش راهبردی آن در برنامه‌ریزی شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)؛ (مطالعة موردی: شهر سنندج)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.

24- Anhorn, J. and Khazai. (2014), “Open space suitability analysis for emergency shelter after an earthquake”, Journal of Natural Hazards and Eearth System Sciences, No.2, 4263-4297.

25- Dikmen, Isik, M.T, Birgonul.­ (2007), “using analytic network process for performance measurement in construction”, College of Architecture, Georgia Institute of Technology, USA, 1-UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees) (2007) Handbook for Emergencies, Geneva, 3rd Edition.

26- Hamm, M. (2002), “In bad Company: America terrorist underground”, first   published ,Boston North- Eastern press  

27- Kapucu, N. (2012), ­ “Disaster and emergency management systems in urban areas Cities”, No. 29, 41–49.

28- Kar, B. and  E Hodgson, M. (2008) “ A GIS Based Model to Determine Site Suitability of Emergency  Evacuation Shelters ”, Transaction in GIS.

29- Karbasian, M. and Abedi, S. (2011),­ “­A multiple objective nonlinear programming model for site selection of the facilities based on the passive defense principles”, Industrial engineering and production research,Vol. 22, No. 4, 243-250.                                                                       

30- Lacina, B. (2006), “Explaining the Severity of Civil Wars”, Journal of Conflict Resolution, No.­50.

31- Li, A. Nozick, L. Xu, N. and Davidson, R. (2012),­“Shelter location and transportation planning under hurricane conditions, School of civil and environmental engineering”, Cornell University, transportation research part, No 48, 715–729.

32- Saaty, Tomas L. (1999), “Fundamentals of the analytic network process”, Journal of Systems Science and Systems Engineering, Vol.13, No.2, 129-157.