مقدمه ای بر روند نظام شهری در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه اصفهان

چکیده

رشد سریع جمعیت در اغلب شهرهای بزرگ و پایتخت­ های کشورهای در حال توسعه، مادرشهرهای بزرگی را به وجود می­ آورد که جمعیت اغلب آنها بیشتر از 10 میلیون نفر خواهد بود، مرکز مطالعات جمعیت شناسی سازمان ملل پیش ­بینی کرده است که تا پایان دهه 1990م افزون بر 323 میلیون نفر در این مراکز زندگی خواهند کرد که یکی از آنها تهران با جمعیت 10 میلیون نفر خواهد بود. وقتی یک شهر، در گوشه ­های مختلف و به اشکال گوناگون شکل می ­گیرد و به تدریج جا می­ افتد، آنگاه حصاری از مقاومت­ های کالبدی، اجتماعی و اقتصادی به دور آن کشیده می­ شود که تغییر در آن در جهت نیل به سرعت و سهولت ترافیکی یا غیرممکن و یا از حیث اجتماعی بسیار گران تمام می­ شود و اغلب متضمن درهم ریختگی زندگی مردم و ایجاد نارضایتی­ هاست.
کشور ایران نیز در چند دهه اخیر مهاجرت­ های روستایی و در جهت افزایش تعداد شهرها و تبدیل برخی از آنها به شهرهای بزرگ، دچار تغییرات و تحولاتی شده که نتیجه آن ناهماهنگی در پراکندگی مراکز شهری، تمرکز شدید جمعیت در برخی از شهرها، ناموزونی در نظام و شبکه شهری و بالاخره عدم تعادل در نظام سلسله مراتبی شهری بوده است، لذا به جهت جلوگیری از مشکلات فراوان  اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و اکولوژیکی شهرهای بزرگ، بررسی کمی و کیفی این شهرها و لزوم بازنگری در برنامه­ ریزی آنها، از اهمیت زیادی برخوردار است.
بدیهی است در پیدایش این عدم تعادل و ناهماهنگی، در عین حال که نقش عوامل زیست محیطی و تباین شرایط طبیعی را به عنوان بستر جغرافیایی نمی­ توان فراموش کرد، اثر مسائل سیاسی، اقتصادی را نیز نباید از نظر دور داشت.

عنوان مقاله [English]

An Introduction to the Process of Urban System in Iran

نویسنده [English]

  • Hasan Beikmohammadi
Assistant Professor, University of Isfahan
چکیده [English]

In recent decades, Iran has undergone a number of changes and transformations due to migrations from rural areas and consequent increase in the number and size of cities, resulting in inconsistencies in distribution of urban centers, intense concentration of population in some cities, imbalance in urban system and network, and finally imbalance in the urban hierarchy system. Therefore, in order to prevent the many economic, social, hygienic and ecological problems of big cities, quantitative and qualitative study of these centers and the need to review their planning is of great importance.
it is clear that while the role of environmental factors and natural conditions as the geographic context can not be neglected in the emergence of this imbalance and inconsistency, the impact of political and economic issues should be considered as well.

1- The Urban World J.John Palen, Mac graw Hill book Company, USA 1987,482. P3.

2- United Nation Dept of Economic and Social affairs Patterns of Urban and rural population Growth No 68, 1980.

3- مجدآبادی، اسماعیل، مهاجرت­های داخلی و میزان شهرنشین در قاره آسیا و آفریقا، نامه علوم اجتماعی، دوره جدید، شماره 2، جلد دوم، تابستان 1370، ص 170.

4- Dennis A.Rondinelli Secondary cities in developing countries, sage publication 1985,pp 24-25.

5- رئیس دانایی، فریبرز، کم توسعه­گی اجتماعی و اقتصادی، تهران، نشر قطره، سال 1371، ص6.

6- نظریان، اصغر، نظام سلسله مراتبه­ای شهرهای ایران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره1، تابستان 73، ص67.

7- فرید، یدا...، جغرافیا و شهرشناسی، دانشگاه تبریز، چاپ دوم، 1371، ص 488.

8- بهفروز، فاطمه، تجلیلی نظری- تجربی برای متعادل سازی توزیع فضایی جمعیت در سیستم شهرهای ایران، پژوهش­های جغرافیایی، شماره 28، مؤسسه جغرافیا، سال بیست و چهارم، فروردین 71، ص 16.

9- وزارت کشور، دفتر برنامه­ریزی عمرانی، سلسله مراتب شهری، گروه مطالعات برنامه­ریزی شهری، 1372، ص 72.

10- نظری، علی اصغر، جغرافیای جمعیت ایران، دانشگاه پیام نور، 1372، ص 192.

11- نظریان، اصغر، جغرافیای شهری ایران، دانشگاه پیام نور، سال 1374، ص166.

12- زنجانی، حبیب ا...، جمعیت و توسعه (مجموعه مقالات)، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، چاپ پژمان، 1372، ص43.